مىشود كه هدف نهايى فطرت اوست ، و در نتيجه خاطرش سكون يافته و به ياد او دلش آرامش مىيابد . صاحب مجمع البيان براى « ذكر » معنايى كرده كه برگشتش به ذكر لفظى است ، او گفته است : خداوند تعالى يك جا ذكر را مايه اطمينان قلب دانسته و در جايى ديگر باعث وجل و ترس قلب خوانده ، اين بدان جهت است كه مقصود از ذكر در اولى به ياد آوردن ثوابها و نعمتهاى اوست كه بشمار نمىآيد ، و منتهاى او كه كسى را ياراى تلافى آن نيست ، آدمى وقتى به ياد نعمتهاى او مىافتد دلش آرام مىگيرد . و مقصود از ذكر در آنجا كه باعث ترس و اضطراب قلب مىشود ، به ياد آوردن عقاب خدا و انتقام اوست كه به ياد هر كه بيايد آرامش را از او سلب مىكند « 1 » . البته اين تفسير با تفسير كسى كه ذكر را به معناى قرآن گرفته بهتر مىسازد چنان كه در چند جاى قرآن « ذكر » به معناى خود قرآن آمده ، از آن جمله فرموده : « وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ » « 2 » و نيز فرموده : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ » « 3 » و امثال آن . و ليكن ظاهر اين است كه مقصود از ذكر ، اعم از ذكر لفظى است و بلكه مقصود از آن مطلق انتقال ذهن و خطور قلب است ، چه اينكه به مشاهده آيتى و برخوردن به حجتى باشد ، و يا به شنيدن كلمه اى صورت گيرد . شاهدش اين است كه بعد از آنكه مىفرمايد : * ( « الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّه » ) * بعنوان قاعده كلى مىفرمايد : « * ( أَلا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ) * - با ياد خدا دلها آرام مىگيرد » و اين خود قاعده اى عمومى است كه شامل همه انحاء ذكر مىباشد ، چه اينكه لفظى باشد ، و چه غير آن ، و چه اينكه قرآن باشد و يا غير قرآن . و در اينكه فرمود : * ( « أَلا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » ) * تنبيهى است براى مردم به اينكه متوجه پروردگار خود بشوند و با ياد او دلهاى خود را راحت سازند ، چون آدمى در زندگى خود هدفى جز رستگارى به سعادت و نعمت نداشته ، و بيمى جز از برخورد ناگهانى شقاوت و نعمت ندارد ، و تنها سببى كه سعادت و شقاوت و نعمت و نقمت به دست اوست همان خداى سبحان است ، چون بازگشت همه امور به اوست ، و او است كه فوق بندگان و قاهر بر آنان و فعال ما يشاء و ولى مؤمنين و پناهندگان به اوست ، پس ياد او براى نفسى كه اسير حوادث است و همواره در

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 291 ، ط تهران . ( 2 ) و اين ذكرى است پر بركت . سوره انبياء ، آيه 50 . ( 3 ) ما ذكر را نازل كرديم . سوره حجر ، آيه 9 .