آن تسكين و آرامش يابد ، و آن امر در قلبش راه پيدا كند و در آن جايگزين شود ، بدون اينكه قلب مضطرب و يا روىگردان شود . از همين جا معلوم مىشود كه جمله * ( « وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّه » ) * عطف تفسيرى بر جمله « آمنوا » است ، و در نتيجه مىفهماند كه ايمان به خدا ملازم به اطمينان قلب بوسيله ياد خداست . و اين با آيه سوره انفال كه مىفرمايد : « إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّه وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ » « 1 » منافات ندارد ، زيرا ترسى كه در اين آيه آمده ترسى نيست كه با اطمينان منافات داشته باشد ، بلكه حالتى است قلبى كه طبعا قبل از آمدن اطمينان عارض قلب مىشود ، هم چنان كه آيه « اللَّه نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْه جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّه ذلِكَ هُدَى اللَّه يَهْدِي بِه مَنْ يَشاءُ » « 2 » هم اين معنا را افاده مىكند . توضيح اينكه : هر نعمتى از ناحيه خداى سبحان نازل مىشود ، و اما نقمت و عذاب و ناراحتى هر چه كه باشد در حقيقت چيزى نيست كه از ناحيه او نازل شده باشد ، چون امر وجودى نيست ، بلكه امرى است عدمى ، و عبارت است از افاضه نكردن خدا و امساك او از رساندن نعمت و انزال رحمت ، هم چنان كه آيه شريفه « ما يَفْتَحِ اللَّه لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَه مِنْ بَعْدِه » « 3 » هم آن را افاده مىكند . و وقتى مسلم شد كه هيچ شرى از ناحيه خدا نازل نمىشود ، و چون ترس هميشه از شرى است كه ممكن است پيش بيايد ، نتيجه مىگيريم كه حقيقت ترس از خدا همانا ترس آدمى از اعمال زشت خويش است كه باعث مىشود خداوند از انزال رحمت و خير خود امساك و خوددارى كند ، بنا بر اين هر وقت كه دل آدمى به ياد خدا بيفتد اولين اثرى كه از خود نشان مىدهد اين است كه ملتفت قصورها و تقصيرها و گناهان خود گشته ، آن چنان متاثر شود كه عكس العملش در جوارح ، لرزه اندام باشد . دومين اثرش اين است كه متوجه پروردگارش

--> ( 1 ) مؤمنين تنها آنهايند كه وقتى ياد خدا به ميان مىآيد دلهايشان بهراس مىافتد . سوره انفال ، آيه 2 . ( 2 ) خدا بهترين گفتار را به صورت كتابى يك نواخت نازل كرده ، در حالى كه آياتش بهم برمىگردند و تن كسانى كه از پروردگارشان مىترسند از آن لرزيده ، و سپس دلهايشان به ياد همان پروردگار آرام مىگيرد ، اين است هدايت خدا ، كه با آن هر كه را خواهد هدايت كند ، و هر كه را خدا گمراه كند ، ديگر رهبرى نخواهد داشت . سوره زمر ، آيه 23 . ( 3 ) در رحمتى كه خدا به روى مردم باز كند كسى جلوگير آن نيست ، و اگر امساك و دريغ بورزد كس ديگرى نيست كه بعد از خدا آن را بفرستد . سوره فاطر ، آيه 2 .