و اگر « صلاة » و « انفاق » را بر صبر عطف نموده از باب عطف خاص بر عام است ، تا به قول بعضى اهميت و عظمت آنها را برساند . و مقصود از انفاق در جمله * ( « وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً » ) * مطلق انفاق اعم از واجب و غير واجب است ، چون آيه شريفه در مكه نازل شده ، كه هنوز آيات راجع به زكات واجب نازل نشده بود . و اگر انفاق را مقيد به قيد * ( « سِرًّا وَعَلانِيَةً » ) * نموده براى اين است كه بفهماند حق انفاق را استيفاء مىكنند ، چون بعضى از انفاقات است كه بايد پنهانى صورت گيرد ، و بعضى ديگر علنى دادنش بهتر است . پس كسى كه به خدا و به آنچه خدا نازل كرده ايمان دارد لازم است امر تكليفى را ادا كند از آن جمله حق انفاق را ادا نموده آنجا كه مظنه رياء و سمعه يا توهين و آبروريزى در كار است پنهانى بدهد ، و آنجا كه مايه تشويق مردم بر احسان و معروف و دفع تهمت و امثال آنست علنى بپردازد . * ( « وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ » ) * - ماده « درأ » به معناى دفع است ، و معناى آيه اين است : وقتى به گناهى تصادفا آلوده مىشوند ، كار نيكى مىكنند كه نيكيش از بدى آن گناه بيشتر است ، و يا حد اقل معادل آنست و آثار سوء آن را جبران مىكند ، حال چه اينكه اين گناه را بوسيله كار نيك جبران نمايند و يا بوسيله توبه لكه آن را بشويند ، چون فرموده‌اند : « حسنات گناهان را از بين مىبرد » . و هم فرموده‌اند : « كسى كه توبه كند مانند كسى است كه گناه نكرده باشد » . و نيز چه اينكه خود مرتكب شده باشند ، و يا ديگران نسبت به ايشان انجام داده باشند مثل اينكه به ايشان ظلم كرده باشند ، و ايشان با عفو و احسان تلافى كنند ، و يا به ايشان جفا كرده باشند ايشان به حسن خلق و گشاده رويى جبران نموده باشند ، و يا منكرى ديده و از آن نهى كرده باشند ، و يا ترك معروفى سراغ داشته بدان امر كرده باشند . همه اينها درأ ( دفع ) سيئه به حسنه است ، و دليلى از ناحيه لفظ آيه كه دلالت كند بخصوص يكى از اينها وجود ندارد . در آيه شريفه در بيان صفات « اولى الالباب » تعبيرهاى مختلف شده ، در شش صفت تعبير به لفظ مضارع آمده و فرموده : 1 - يوفون 2 - و لا ينقضون 3 - و يصلون 4 - يخشون 5 - يخافون 6 - يدرؤن . و در سه جاى ديگر به لفظ ماضى آورده و فرموده : 1 - صبروا 2 - اقاموا 3 - انفقوا . و از بعضى از مفسرين « 1 » نقل شده كه در توجيه اين اختلاف تعبير گفته‌اند كه اين اختلاف تنها به منظور تفنن در فصاحت است ، چون همه اين افعال ، صله « الذين » است ، و از آنجايى كه صله و موصول « الذين » معناى حرف شرط و جمله شرطيه را مىدهد ، و در جمله شرطيه ماضى و مضارع يك معنا مىدهد ، چه اينكه بگويى « ان ضربت ضربت » و يا بگويى « ان تضرب اضرب » در هر دو حال

--> ( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ، ص 142 . ط بيروت .