تفسيرى جمله اولى است ، و بنا بر اين ، منظور از ( ميثاقى كه آن را نقض نمىكنند ، همان عهدى است كه به آن وفا مىكنند ، و منظور از اين عهد و ميثاق هم بقرينه آيه قبلى كه تذكر ايشان را ذكر مىكرد ، آن عهدى است كه به زبان فطرت خود با پروردگار خود بستند كه او را يگانه بدانند ، و بر اساس توحيد و يكتايى او عمل نموده آثار توحيد را از خود نشان دهند . آرى ، آدمى بر فطرت توحيد خداى تعالى و نيز بر فطرت لوازم توحيد خلق شده ، اين عهدى است كه انسان در فطرت خود با خداى تعالى بسته است . و عهد و ميثاقى هم كه به وسيله انبياء و رسل و به دستور خداى سبحان از بشر گرفته شده ، و خلاصه آن احكام و شرايعى هم كه انبياء آورده‌اند همه از فروع اين ميثاق فطرى است ، چون اديان همه فطريند . * ( « وَالَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّه بِه أَنْ يُوصَلَ . . . » ) * . ظاهر اين است كه منظور از « امر » امر تشريعى است كه از ناحيه وحى نازل شده باشد ، به شهادت ذيل آيه كه مىفرمايد : * ( « وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ » ) * . آرى ، حساب و مؤاخذه بر احكام نازله در شريعت است كه احكام تشريعى فطرت را تاييد مىكند نه بر احكام فطرت به تنهايى . و اين مسلم است كه مثلا اگر احكام ظاهرى و شرعى مربوط به قبح ظلم و خوبى عدالت به اشخاصى مستضعف نرسد ، در قيامت مانند آن كسانى كه به ايشان رسيده است مؤاخذه نمىشوند ، هر چند كه مستضعفين هم به فطرت خود زشتى ظلم و خوبى عدالت را درك بكنند ، در ابحاث گذشته نيز بيان كرديم كه حجت الهى از طريق فطرت به تنهايى تمام نمىشود ، بلكه بايد طريق وحى نيز به فطرت منضم گردد ، هم چنان كه فرموده : « لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّه حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ » « 1 » . آيه مورد بحث از آنجايى كه مطلق است دلالت مىكند بر هر صله اى كه خدا به آن امر فرموده كه از معروفترين مصاديق آن صله رحم است ، كه در وجود آن تاكيد نموده و فرموده : « وَاتَّقُوا اللَّه الَّذِي تَسائَلُونَ بِه وَالأَرْحامَ » « 2 » . و نيز در تاكيد آن در ذيل آيه مورد بحث فرموده : * ( « وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ » ) * و اين اشاره به آن است كه ترك صله رحم مخالفت امر خدا است ، پس جا دارد مردم از خدا بترسند و آن را ترك نكنند كه ترك آن عمل زشتى است ، و در نامه اعمال آدمى ضبط

--> ( 1 ) تا آنكه بعد از آمدن پيغمبران براى مردم عليه خدا حجتى نباشد . سوره نساء ، آيه 165 . ( 2 ) ( خدا را در نظر آريد ) و در باره ارحام كوتاهى مكنيد . سوره نساء ، آيه 1 .