خيال مىكرد از حين نزول آيه و يا از حين مردن تا ابد در دوزخ و يا بهشت خواهد بود و اين استثناء را آورده تا برزخ و محشر را استثناء كرده باشد . حال اگر كسى اشكال كند و بگويد لازمه اين حرف اين است كه خداوند ما قبل از ورود به دوزخ را از ما بعد آن استثناء كرده باشد ، جواب گوييم : در صورتى كه اين استثناء و اخبار به آن قبل از دخول در آتش باشد - هم چنان كه هست - هيچ مانعى ندارد . اشكال اين وجه اين است كه در الفاظ آيه شريفه دليلى بر آن نيست ، علاوه بر اينكه بر حسب ظاهر مبنى بر اين است كه منظور از سعادت و شقاوت در جمله * ( « فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ » ) * سعادت و شقاوت جبرى باشد نه كسبى و اختيارى ، و ما قبلا گفتيم كه چنين معنايى را افاده نمىكند . 4 - اينكه استثناء اولى از آنجايى كه متصل است به جمله * ( « لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ » ) * تقديرش چنين مىشود : « مگر آنچه كه خدا بخواهد از انواع عذابهايى كه از اين دو نوع بيرونند » و هيچ ارتباطى به خلود در آتش ندارد ، و استثناء دومى كه مربوط به اهل بهشت است متصل است به جمله اى كه در تقدير است و جمله * ( « عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ » ) * بر آن دلالت دارد و كانه گفته : بهشتيان را در بهشت نعمتها است ، به غير آن نعمتهاى ديگرى كه اگر خدا بخواهد ارزانى مىدارد . اين وجه نيز مخدوش است ، زيرا بدون هيچ دليلى وحدت و سياق را بر هم مىزند علاوه بر اينكه مستلزم آن است كه كلمه « الا » در آيه اول به معناى « سواى » گرفته شود ، و در آيه دوم به معناى « استثناء » ، از اينهم كه بگذريم قرينه اى در كلام وجود ندارد كه دلالت كند بر اينكه « الا » ى اولى متعلق است به جمله : * ( « لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ » ) * و اينكه مراد از جمله : * ( « عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ » ) * آن معنايى است كه گفته شد ، بلكه اين جمله دلالت دارد بر دوام عطاء ، نه بر تمامى عطاها و يا بعضى از آن . تازه از اين هم كه بگذريم استثناء بعضى از انواع نعيم و اظهار اين معنا براى شنونده چه فايده اى دارد ، با اينكه مقام ، مقام تطميع و بشارت و دعوت و ترغيب است و به همين جهت بايد گفت اين وجه سخيفترين وجوه است . 5 - اينكه كلمه « الا » به معناى « واو » است ، زيرا اگر به اين معنا نباشد كلام متناقض مىشود ، و معناى جمله چنين است : « ايشان در بهشت بسر مىبرند تا مدتى كه آسمانها و زمين دوام دارند و تا مدت بيشترى كه خدا بخواهد » . اشكال اين وجه اين است كه به معناى « واو » بودن كلمه « الا » ثابت نشده و اگر از