مسلمين بعد از هجرت به مدينه و قبل از فتح مكه داشته‌اند ، و چون ديده كه آيه مذكور با آن وضع انطباق دارد ، گفته كه در مدينه نازل شده ، و ليكن به زودى در تفسير خود آيه بيانى خواهد آمد كه خواننده خواهد ديد معناى آيه با وضع آن روز مسلمين در مدينه تطبيق ندارد . * ( « المر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ . . . » ) * . حروف « الف ، لام ، ميم ، راء » كه اين سوره با آن افتتاح شده مجموع حروفى است كه سوره هاى « الم » ، و « الر » با آن افتتاح مىشود ، هم چنان كه معارفى كه در اين سوره بيان شده مجموعه اى از معارفى است كه در اين دو صنف سوره به آنها اشاره شده ، و ما اميدواريم ان شاء اللَّه العزيز در آينده نزديكى شرحى در اين باره بدهيم . ظاهر سياق اين آيه و دو آيه بعدى آن ، با در نظر داشتن اتصالى كه بهم دارند ، و با در نظر گرفتن اين معنا كه نشانه هاى عالم وجود را از بلند داشتن آسمانها و گستردن زمين و تسخير شمس و قمر و غير اينها مىشمارند ، و با اينكه همه اينها بر توحيد خداى سبحان دلالت دارند ، كه سراپاى قرآن كريم و دعوت حقه آن همين توحيد است ، و با در نظر گرفتن اين معنا كه آيات مذكور مىفرمايد : اگر در تفصيل اين آيات ، تدبر و تفكر كنيد يقين به مبدأ و معاد ، و علم به اين معنا برايتان حاصل مىشود كه آنچه بر پيغمبر نازل شده حق است . با در نظر داشتن اين قرائن و معانى ، ظاهر آيات اين مىشود كه : مراد از آياتى كه كلمه « تلك » بدان اشاره مىكند همين موجودات عالم كون ، و اشياى خارجى است كه در نظام عام الهى مسخر شده‌اند ، و مراد از « كتاب » هم مجموع عالم كون است كه مىتوان گفت به وجهى همان لوح محفوظ است ، و يا به نوعى از عنايت و مجاز مراد از آن ، قرآن كريم است ، بخاطر اينكه مشتمل بر آيات كونى است . بنا بر اين ، در اين آيه اشاره به دو نوع از دلالت است ، يكى دلالت طبعى كه آيات كونى و وجودى از آسمان و زمين و ما بين آن دو بر توحيد دارد ، ديگرى دلالت لفظى كه آيات كريمه قرآن كه از ناحيه خداى تعالى بر پيغمبرش نازل شده ، دارد و جمله * ( « وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ » ) * استدراكى است متعلق به هر دو جمله ، يعنى جمله * ( « تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ » ) * ، و جمله * ( « وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ » ) * نه تنها به جمله آخرى فقط . آن گاه معناى آيه - و خدا داناتر است - چنين مىشود : اين موجودات و نظامى كه در عالم كون است ( و اگر با لفظ « تلك » كه اشاره به دور است اشاره كرد براى اين بود كه ارتفاع مكانت و عظمت آنها را برساند ) آيات كتاب عمومى تكوينى است كه دلالت مىكند بر اينكه خداى سبحان واحد است و براى او شريكى در ربوبيت نيست ، و قرآنى كه بسوى تو نازل شده