حق خالص است و در آن باطل نيست ، - و اين خلوص از حرف « لام » در « الحق » استفاده مىشود كه افاده حصر مىكند - پس اين آيات ، آياتى است كه در دلالتش قاطع است ، و اين قرآن حق است ، و ليكن بيشتر مردم ايمان نمىآورند ، نه به آن آيات ديدنى و نه به اين آيات شنيدنى كه نازل شده ، و از لحن كلام ، ملامت و عتاب فهميده مىشود . پس ، از آنچه گذشت معلوم شد كه لام در كلمه « الحق » حصر را مىرساند ، و مفادش اين است كه آنچه بسوى تو نازل شده فقط و فقط حق است ، نه اينكه باطل محض و يا آميخته به باطل باشد . مفسرين در تركيب اين آيه ، و معناى مفردات آن از قبيل « اسم اشاره » ، معناى كلمه « آيات » و كلمه « كتاب » ، و معناى حصرى كه در « الحق » است ، و اينكه مراد از « اكثر الناس » چيست به چند قول مختلف و متنوع اختلاف كرده‌اند كه ظاهرتر از همه و مناسبتر به سياق آيات ، همان معنايى است كه ما ذكر كرديم ، و هر كه بخواهد اقوال ايشان را به تفصيل ببيند بايد به كتب مطول مراجعه كند . * ( « اللَّه الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » ) * . راغب در مفردات مىگويد : « عمود » چيزى است كه خيمه به آن تكيه دارد و مىايستد ، و جمع آن ، هم « عمد » - به ضم عين و ميم - مىآيد و هم « عمد » به فتح عين و ميم - و در آيه « فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ » عمدهم قرائت كرده‌اند ، و نيز در قرآن كريم آمده : * ( « بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها » ) * « 1 » . و بعضى « 2 » گفته‌اند : عمد - به دو فتحه - ، اسم جمع عماد است نه جمع . و غرض اين آيه ياد دادن دليل ربوبيت پروردگار متعال است ، و اينكه او واحد است و شريك ندارد ، و آن آسمانها است كه بدون پايه و ستونى كه بر آن تكيه داشته باشد و شما با چشمتان ببينيد هم چنان مرفوع و بلند است ، و در آن نظامى جريان دارد ، شمسى و قمرى دارد كه تا زمانى معين در آن مىچرخند ، و ناچار بايد كسى باشد كه به اين امور قيام بكند ، آسمانها را بدون پايه بلند كند ، نظام در آنها را منظم سازد شمس و قمر را مسخر كند ، امور عالم را تدبير نمايد و اين آيات را از يكديگر جدا نموده يك به يك شرح دهد ، تا شايد شما به لقاى پروردگارتان يقين كنيد ، پس آن كسى كه قائم به تدبير عالم و تفصيل آيات است همان خداست ، و در نتيجه تنها رب همه عالم او است ، و رب ديگرى غير او نيست .

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « عمد » . ( 2 ) روح المعانى ، ج 13 ، ص 86 ، ط بيروت .