تا انتظار داشته باشند با آوردنت معجزه اى كه ايشان پيشنهاد كرده‌اند هدايت شوند ، و از ضلالت برهند ، زيرا هدايت و ضلالت به دست خداست ، او است كه بر اساس نظامى حكيمانه هر كه را بخواهد هدايت و هر كه را بخواهد گمراه مىكند . و اما اينكه گفتند « لَسْتَ مُرْسَلًا - تو فرستاده خدا نيستى » در جوابشان همين يك دليل براى تو كافى است كه خدا در كلام خود به رسالت تو شهادت داده ، و معارف حقه اى كه در قرآن تو است شاهد آنست . از جمله حقايق باهر و واضحى كه در خصوص اين سوره آورده ، حقيقتى است كه جمله « أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً . . . » ، « 1 » و جمله « أَلا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » « 2 » و جمله « يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتابِ » « 3 » و جمله « فَلِلَّه الْمَكْرُ جَمِيعاً » « 4 » متضمن آنست . اين سوره بطورى كه از سياق آياتش و از مطالبى كه مشتمل بر آنست برمىآيد تماميش در مكه نازل شده ، و از بعضى « 5 » از مفسرين هم نقل شده كه گفته‌اند : همگى آن مكى است مگر آخرين آيه آن كه در مدينه در شان « عبد اللَّه بن سلام » نازل شده ، و اين قول را « به كلبى » و « مقاتل » نسبت داده‌اند . و ليكن اين قول صحيح نيست ، زيرا مىبينيم كه مضمون آخرين آيه آن ، همان مضمون اولين آيه آنست كه فرموده : * ( « وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ » ) * . بعضى « 6 » ديگر گفته‌اند : تمامى سوره در مدينه نازل شده مگر دو آيه از آن ، يكى آيه « وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِه الْجِبالُ . . . » ، و يكى هم آيه بعدى آن ، و اين قول را به « حسن » و « عكرمه » و « قتاده » نسبت داده‌اند . اين نيز صحيح نيست ، بخاطر مضامينى كه دارد ، زيرا مضامين آن با وضعى كه مسلمين در مدينه داشتند تطبيق نمىكند . بعضى « 7 » ديگر گفته‌اند : تنها آيه « وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ . . . » ، در مدينه ، و بقيه در مكه نازل شده است . و گويا صاحب اين قول اعتماد كرده است بر وصفى كه

--> ( 1 ) و از آسمان ، آبى فرستاد . سوره بقره ، آيه 22 . ( 2 ) آگاه باشيد كه ( تنها ) با ياد خدا دلها آرام مىگيرد . سوره رعد ، آيه 28 . ( 3 ) خدا هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات مىكند و اصل كتاب مشيت در پيش او است . سوره رعد ، آيه 39 . ( 4 ) پس همه مكر و تدبيرها در نزد خدا است . سوره رعد ، آيه 42 . ( 5 و 6 ) تفسير مجمع البيان ، ج 4 ، ص 135 ، ط بيروت . ( 7 ) روح المعانى ، ج 13 ، ص 84 ، ط بيروت .