« يَفْعَلُ اللَّه ما يَشاءُ » « 1 » و نيز فرموده : « يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ » « 2 » و همچنين آياتى ديگر . پر واضح است كه ميان اين وجه و آن اخبارى كه دلالت دارد بر اينكه پاره اى از مجرمين به مشيت خدا از آتش نجات پيدا مىكنند منافاتى وجود ندارد . البته اين يكى از وجوهى است كه در معناى استثناى مذكور ذكر كرده‌اند و وجوه ديگرى نيز هست كه صاحب مجمع البيان « 3 » آن را تا ده وجه شمرده است ، و اينك ما نيز آنها را نقل نموده اگر اشكالى دارد بيان مىكنيم . وجه اول همان وجهى است كه ما ذكر كرديم . 2 - اينكه استثناء مزبور مربوط به زيادى عذاب اهل آتش و زيادى نعمت بهشتيان است ، و معنايش اين است كه : مگر آنكه خداوند بخواهد عذاب دوزخيان را از اين بيشتر و نعمت بهشتيان را از اين زيادتر كند . و نظير اين تعبير در ميان مردم وجود دارد ، مثلا يكى به ديگرى مىگويد « من از شما هزار تومان الا آن دو هزار تومانى كه فلان روز به تو قرض دادم طلب دارم » ، زيرا مىبينيم با اينكه دو هزار تومان بيشتر از هزار تومان است و نمىشود از هزار تومان دو هزار تومان را استثناء كرد مع ذلك در اين گونه تعبيرات استثناء مىكنند . از اينجا مىفهميم كه كلمه « الا » به معناى « سوى » است ، يعنى من از شما هزار تومان سواى آن دو هزار تومان طلب دارم ، و در آيه مورد بحث معناى آن اين است كه اين سواى آن چيزيست كه خداى تو بخواهد ، هم چنان كه گفته مىشود : با ما مردى نبود الا زيد يعنى سواى زيد . اين وجه در صورتى تمام است كه آيه شريفه * ( « ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ » ) * دوام و ابديت را افاده نكند « 4 » و گرنه اگر همانطور كه ما گفتيم و خلاف آن را ثابت كرديم بوده باشد وجه مذكور صحيح نخواهد بود . 3 - اينكه استثناء مربوط است به توقف ايشان در محشر ، زيرا در آن حال نه در دوزخند و نه در بهشت ، هم چنان كه در مدت توقف در برزخ هم كه عالمى است ميان مرگ و زندگى نه در دوزخ قرار دارند و نه در بهشت ، و اگر خداوند اين استثناء را نمىآورد هر كه آيه را مىشنيد

--> ( 1 ) خدا هر چه بخواهد مىكند . سوره ابراهيم ، آيه 27 . ( 2 ) خداوند هر چه را بخواهد محو مىكند و هر چه را بخواهد بر جاى مىگذارد . سوره رعد ، آيه 37 . ( 3 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 195 و 196 . ( 4 ) غرض مؤلف اين است كه در جايى كلمه « الا » را حمل به معناى « سوى » مىكنند كه مستثنى از مستثنى منه بزرگتر باشد ، مانند مثالهايى كه زده شد ، و در آيه مورد بحث وقتى چنين عملى صحيح است كه آيه دوام و ابديت را نرساند كه در اين صورت زمان بعد از انعدام سماوات و ارض بزرگتر از زمان بقاى آن دو مىشود و در نتيجه كلمه « الا » به معناى « سوى » خواهد بود و ليكن ما خلاف آن را ثابت كرديم . مترجم