آتش ، نه وارد شدن در آن ، زيرا مىفرمايد : « وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ » « 1 » . وجه هفتم اينكه منظور از داخل شدن در آتش ، دخول در ولايت شيطان ، و منظور از بودن در بهشت ، بودن در ولايت خداست ، زيرا ولايت خدا است كه در قيامت به صورت بهشت ظاهر گشته ، نيكبختان بدان متنعم مىشوند ، و ولايت شيطان است كه در آن روز به صورت آتش در آمده مجرمين در آن معذب مىشوند . اين وجه ، از آياتى كه دلالت بر تجسم اعمال مىكنند نيز بدست مىآيد . پس اشقياء به خاطر شقاوتشان داخل آتش مىشوند ، و اگر عنايت الهى و توفيق او شاملشان شود از آتش رهايى مىيابند مانند اينكه كافر بعد از كفر ايمان آورد و مجرم پس از جرم توبه كند . و همچنين سعداء به خاطر سعادتشان داخل بهشت مىشوند و اگر شيطان گمراهشان كند و به زمين ( پستى ) بگرايند و هواى نفس را پيروى نمايند از آن بيرون مىشوند مثلا اگر مؤمن و يا صالحند كافر و طالح گردند . « 2 » اين وجه نيز صحيح نيست ، زيرا همان اشكال كه بر وجه قبلى وارد بود بر اين نيز وارد است ، چون اين نيز با مفادى كه از آيه و سياق آن استفاده مىشود مخالف است . آرى ، آيات مورد بحث اوصافى ترسناك و دهشتآور مختص به روز قيامت را كه از شنيدنش دلها به تپش درآمده و عقلها زايل مىگردد برمىشمارد تا گردنكشان و كفار منكر ، با تفكر در آن انذار شده و اهل معصيت از گناه دست بردارند . و بسيار بعيد است كه در اين باره بفرمايد : قيامت روزيست كه مردم در آن جمع مىشوند و روزيست مشهود ، و روزيست كه هيچ نفسى بدون اذن او تكلم نمىكند ، آن گاه در چنين سياقى بفرمايد : كفار و اهل معصيت از اولين روز كفر و جرمشان تا روز قيامت در آتشند و اهل ايمان و عمل صالح از ابتداى ايمان و عمل صالحشان تا روز قيامت در بهشتند . زيرا اولا همانطور كه گفتيم اين آيات اوصاف خاص روز قيامت را بيان مىكند نه قبل از آن را . و ثانيا سياق اين آيات سياق انذار و بشارت است ، و اين كفار و مجرمين گردنكش و ياغى بدين حقايق كه از حواس آنان مستور است اعتنايى نمىكنند و براى آن ارزشى قائل نيستند ، و هرگز نه از

--> ( 1 ) به فرعونيان عذاب سختى رسيد ، جهنم كه بامداد و شبانگاه به آن عرضه شوند و روزى كه رستاخيز شود فرعونيان را به عذاب سخت درون بريد . سوره مؤمن ، آيه 46 . ( 2 ) تفسير محيى الدين عربى ، ج 1 ، ص 580 و 581 .