قيامت آخرين امد وجود آن است و آن آسمان و زمين است كه ابتداى قيامت آخرين امد وجود آنها است . و اين اشكال از اشكال اول مشكلتر است ، زيرا اين اشكال بر كسى هم كه معتقد به خلود در دوزخ و يا در بهشت و دوزخ نيست وارد است ، به خلاف اشكال اول . و پاسخى كه ماده اشكال را از بين ببرد اين است كه خداى تعالى در كلام خود آسمانها و زمينى براى قيامت معرفى مىكند كه غير آسمانها و زمين دنيا است ، و مىفرمايد : « يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 1 » و از اهل بهشت حكايت مىكند كه مىگويند : « الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَه وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ » « 2 » و در مقام وعده به مؤمنين و توصيف ايشان مىفرمايد : « لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ » « 3 » . پس معلوم مىشود براى آخرت نيز آسمانها و زمينى است ، هم چنان كه در آن بهشت و دوزخى و براى هر يك سكنه و اهلى است ، كه خدا همه آنها را به اين وصف توصيف كرده كه نزد اويند ، و فرموده « ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّه باقٍ » « 4 » و به حكم اين آيه آسمان و زمين آخرت از بين نمىرود . و اگر در آيه مورد بحث بقاى بهشت و دوزخ و اهل آن دو را به مدت بقاى آسمان و زمين محدود كرده از اين جهت است كه معناى اين دو اسم از حيث آسمان و زمين بودن هيچ وقت از بين نمىرود ، آنكه از بين مىرود يك نوع آسمان و زمين است و آن آسمان و زمين دنيايى است كه اين نظام مشهود را دارد ، و اما آسمانها و زمينى كه مثلا بهشت در آنها است ، و به نور پروردگار روشن مىشود به هيچ وجه از بين نمىرود ، و خلاصه جهان همواره آسمانها و زمينى دارد . چيزى كه هست در آخرت نظام دنيائيش را از دست مىدهد ، و با اين وضع ديگر هيچ اشكالى باقى نمىماند . در تفسير كشاف بطور اجمال به اين وجه اشاره كرده و چنين مىگويد : دليل بر اينكه قيامت ، آسمان و زمينى دارد قول خداى سبحان است كه مىفرمايد : « يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ »

--> ( 1 ) روزى كه زمين عوض شود به زمين ديگرى و آسمانها نيز ، و همه براى خدا واحد قهار آشكار گردند . سوره ابراهيم ، آيه 48 . ( 2 ) ستايش مخصوص خداوندى است كه وعده خود راى بر ما محقق فرمود و ما راى وارث همه سرزمين بهشت گردانيد تا هر جاى آن بخواهيم منزل گزينيم . سوره زمر ، آيه 74 . ( 3 ) ايشان راى است خانه عاقبت . سوره رعد ، آيه 21 . ( 4 ) آنچه نزد شماست از بين مىرود و آنچه نزد خداست باقى مىماند . سوره نحل ، آيه 96