و جمله * ( « ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ » ) * يك نوع تقييدى است كه تاكيد خلود را مىرساند ، و معنايش اين است كه ايشان در آن جاويدند تا زمانى كه آسمانها و زمين وجود دارد . ليكن در اينجا اشكالى پيش مىآيد و آن اينست كه آيات قرآنى تصريح دارد بر اينكه آسمان و زمين تا ابد باقى نيستند و اين با خلود در آتش و بهشت كه آن نيز مورد نص و تصريح آيات قرآنى است سازگارى ندارد . از جمله آيات دسته اول كه تصريح مىكند بر اينكه آسمان و زمين از بين رفتنىاند آيه « ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى » « 1 » و آيه « يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ » « 2 » و آيه « وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِه » « 3 » و آيه « إِذا رُجَّتِ الأَرْضُ رَجًّا وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا » « 4 » است . و از جمله آيات دسته دوم كه تصريح مىكند بر اينكه بهشت و دوزخ جاودانه است آيات زير است : « جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً » « 5 » « وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً » « 6 » . و بنا بر اين ، از دو جهت در آيه مورد بحث اشكال مىشود : يكى اينكه خلود دائمى در بهشت و دوزخ را محدود كرده به دوام آسمانها و زمين با اينكه آسمانها و زمين دائمى نيستند . دوم اينكه خالد را كه ابتداى خلودش از روز قيامت شروع مىشود ، و از آن روز دوزخى بطور دائم در دوزخ و بهشتى بطور دائم در بهشت به سر مىبرند به چيزى تحديد كرده كه ابتداى

--> ( 1 ) ما آسمانها و زمين را با هر چه در آنها است جز به حق براى مدتى معين نيافريده‌ايم . سوره احقاف ، آيه 3 . ( 2 ) روزى كه آسمانها را در هم پيچيم چون در هم پيچيدن طومار براى نوشتن ، چنان كه خلقت را از اول پديد كرده‌ايم اعاده آن نيز كنيم كه كار ما چنين بوده است . سوره انبياء ، آيه 104 . ( 3 ) و آسمانها به دست قدرت وى به هم پيچيده است . سوره زمر ، آيه 67 . ( 4 ) وقتى زمين با لرزش ( هولانگيزى ) بلرزد و كوه ها به پاره پاره شدنى ( عجيب ) پاره پاره شود و غبارى پراكنده گردد . سوره واقعه ، آيه 6 . ( 5 ) و به بهشتهايى ( داخل مىگردند ) كه در آن جويها روان است و هميشه در آن جاودانند . سوره تغابن ، آيه 9 . ( 6 ) و آتشى افروخته براى ايشان آماده كرده است كه هميشه در آن جاودانند و ياورى نمىيابند . سوره احزاب ، آيه 65