كسى سخنى نگويد مگر پسنديده و مشروع ، زيرا مردم در آن روز مجبورند حرفهاى زشت را ترك كنند ، در آن روز ، ديگر از كسى قبيحى سرنمىزند ، ولى نسبت به غير قبيح و پسنديده اذن داده شده‌اند . و ليكن اين حرف اشكال دارد ، و آن اين است كه اگر در آن روز ، عمل فرض داشته باشد ، اختصاص دادن آن به ماذون و مشروع ، اختصاص دادن بدون دليل است . آرى ، آن روز اصلا روز عمل نيست تا به پاره اى اعمال اذن بدهند و به پاره اى ديگر ندهند و اجبارى كه گفته‌اند منشا آن همين است كه ظرف قيامت ظرف جزاء است ، نه ظرف عمل . و وقتى ظرف ، ظرف عمل نباشد ظرف هيچ عمل اختيارى نيست نه نيك و نه بد ، چون عمل وقتى نيك و بد مىشود كه اختيارى باشد . علاوه بر اينكه خداى تعالى مىفرمايد : « هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ » و معلوم است كه عذرخواهى ، عمل قبيحى نيست . عده اى ديگر از مفسرين گفته‌اند : « معناى آيه اين است كه در آخرت احدى به حرفى كه نافع باشد از قبيل شفاعت و ميانجىگرى تكلم نمىكند مگر به اذن او » . و اين معنا برگشتش به اين است كه بگوئيم آيه مورد بحث معناى آيه « يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ » « 1 » را مىدهد ، و اين تقييدى است كه هيچ شاهدى بر آن نيست . و اگر منظور از آن اين معنا بود جا داشت بفرمايد : « لا تكلم نفس عن نفس - و يا - فى نفس الا باذنه - هيچ كس از ناحيه و يا در باره شخص ديگرى سخن نگويد مگر به اذن او » هم چنان كه نظيرش آمده و فرموده : « لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً » . از آنچه گذشت وجه جمع ميان آياتى كه تكلم را در روز قيامت اثبات مىكند و ميان آياتى كه آن را انكار و نفى مىكند معلوم گرديد . توضيحش اينكه : آياتى كه متعرض مساله تكلم در قيامت است ، دو دسته است ، يك دسته تكلم را بدون استثناء نفى و يا اثبات مىكند مانند : « لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِه إِنْسٌ وَلا جَانٌّ » « 2 » و نيز مانند : « يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها » « 3 » . دسته ديگر كلام را چه راست و چه دروغ نفى مىكند ، مانند آيه

--> ( 1 ) در آن روز ، شفاعت هيچكس سود نبخشد جز آن كس كه خداى رحمن به او رخصت شفاعت دهد . سوره طه ، آيه 109 . ( 2 ) هيچ انسان و جنى از گناهش پرسش نمىشود . سوره الرحمن ، آيه 39 . ( 3 ) روزى مىآيد كه هر كس از خود با مجادله دفاع مىكند . سوره نحل ، آيه 114