« هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ » « 1 » و آيه « فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ » « 2 » صنف اول كه گفتيم دو طرف دارد يكى نفى و يكى اثبات ، مىشود به امثال آيه « لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ » « 3 » ميان دو طرفش جمع نمود ( يعنى معلوم مىشود نفى كلام در باره چه كسانى و اثبات آن در خصوص چه كسانى است ) . و صنف دوم كه كلام را بطور مطلق نفى مىكند هم دروغ آن را و هم راستش را ، تنافى ميان دو طرفش به امثال آيه مورد بحث يعنى آيه * ( « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » ) * برداشته مىشود . البته بنا بر آن معنايى كه ما براى اذن در تكلم كرديم و توضيحش گذشت ، كه بنا بر آن اين دسته از آيات و آيه مورد بحث اين معنا را افاده مىكنند ، كه هر كه در قيامت تكلم مىكند ، در تكلم كردنش مضطر و بى اختيار است و به اذن خدا تكلم مىكند ، نه به اختيار و اراده خود ، آن طور كه در دنيا بوده است ، در نتيجه مطلب از مختصات قيامت مىشود . از همين جا وجه قصور در آنچه المنار آورده معلوم مىشود ، چون وى در تفسير خود ، در ذيل آيه مورد بحث گفته : نفى كلام در روز قيامت و اثبات آن به اذن خدا كه در اين آيه آمده ، ميان دو دسته آيات قرآنى كه يكى بطور مطلق تكلم را در قيامت نفى ، و ديگرى بطور مطلق اثبات مىكند جمع مىنمايد ( به اينكه كلام در آن نشاه نيز اختيارى است : آن كس كه تكلم مىكند به اذن خدا تكلم مىكند و آن كس كه قرآن فرموده تكلم نمىكند كسانى هستند كه خدا اذنشان نمىدهد ) قبلا هم چند آيه از قبيل آيه « هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ » و آيه « الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ » را آورده . زيرا : اولا او ميان دو دسته آيات فرق نگذاشته ، و از كلامش چنين توهم مىشود كه او آيه مورد بحث را در رفع تنافى ميان آيات مطلق كافى دانسته ، و حال آنكه كافى نيست . و ثانيا معنا نكرده كه كلام به اذن خدا چه معنا دارد ، و در نتيجه اين قصور اين اشكال به وى متوجه شده كه مگر تكلم در دنيا بدون اذن خداست كه در آخرت به اذن او باشد ؟ و خلاصه مطلب مختص به روز قيامت نيست .

--> ( 1 ) اين روزى است كه كافران براى نجات خود سخن نتوانند گفت . سوره مرسلات ، آيه 35 . ( 2 ) پس نيست ما را از شفاعتكاران و نه دوستى مهربان . سوره شعراء ، آيه 101 . ( 3 ) حرف نمىزنند مگر آن كس كه خداى رحمان به او اذن دهد . سوره نبا ، آيه 38 . ( 4 ) المنار ، ج 12 ، ص 158 .