« 1 » چون عذرخواهى در جزايى است كه در آن بويى از اختيار باشد ، يعنى صرفنظر كردن از آن ممكن باشد و اما گناهى كه شده و اينك كيفر ضرورى و بى چون و چرايش فرا مىرسد عذر بردار نيست ، هم چنان كه فرموده : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 2 » يعنى كيفر شما خود آن اعمالى است كه مىكرديد و آن اعمال با عذرخواهى و تعلل از آنچه هست تغيير نمىكند . آرى ، اگر اين داورى در دنيا و حكومت به دست حكام مجازى بود كه هر چه مىكردند به رأى و اراده خود مىكردند ممكن بود يك عمل به ضميمه تعلل و عذر خواهى از آنچه بود تغيير بپذيرد . و كوتاه سخن ، اگر در باره درخواستى تكلم كند ، تكلمش اضطرارى و بى اختيار است ، و مطابق با عملى است كه در برابرش مجسم شده و با اين وضع اگر به دروغ تكلم كند معناى دروغش همان بروز و هويدا شدن ملكات است و خود عملى است از اعمالش كه ظهور مىكند ، نه اينكه كلامى باشد جواب از سؤال ، پس خدا بر دهانش مهر زده ، گوش و چشم و پوست و دست و پايش را به زبان درمىآورد و عملى را كه كرده حاضر مىسازد و گواهان را مىآورد ، و خدا خودش بر هر چيز گواه است . پس ، خلاصه همه حرفهايى كه زده شد ، اين شد : معناى جمله * ( « لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » ) * اين است كه تكلم در آن روز به طريق تكلم دنيوى نيست ، كه عبارت باشد از كشف اختيارى از نهانيها ، و فرض صدق و كذب در آن راه داشته باشد ، چون مالك اختيار بودن از لوازم عمل است كه جاى آن دنيا است و در نشاه آخرت خبرى از آن نيست ، و لذا هيچ انسانى داراى اختيار نيست تا به اختيار خود تكلم كند ، بلكه آنجا همه چيز به اذن خدا و مشيت اوست . و اگر خواننده محترم خوب دقت كند خواهد ديد كه برگشت اين وجه ( يعنى برداشته شدن اختيار از تكلم انسان و ساير افعالش ) به همان مطلبى است كه ما با آن بحث را شروع كرديم ، و گفتيم كه يكى از مشخصات روز قيامت انكشاف حقيقت اشياء ، و شهود شدن همه غيبها است . در خاتمه خواننده محترم را به دقت در معارفى كه كلام الهى در مساله معاد دارد توصيه نموده و مىگذريم . بعضى « 3 » ديگر از مفسرين در معناى جمله * ( « لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » ) * گفته‌اند : آن روز

--> ( 1 ) اين روزى است كه سخن نمىگويند و اجازه ندارند كه عذر بخواهند . سوره مراسلات ، آيه 36 . ( 2 ) اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نخواهيد ، زيرا كيفر شما جز همان كرده هاى شما نيست . سوره تحريم ، آيه 7 . ( 3 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 193 .