و نيز از فضل و كرمى كه نسبت به رسول گراميش دارد اين است كه هر وقت اسم امت و يا صحابه اش به خير برده شود ، اول اسم شريف او را در صدر كلام قرار مىدهد هر چند مطلب راجع به امت باشد ، مانند آيه « آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْه مِنْ رَبِّه وَالْمُؤْمِنُونَ . . . » « 1 » و آيه « ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّه سَكِينَتَه عَلى رَسُولِه وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ » « 2 » و آيه « لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه جاهَدُوا . . . » « 3 » و همچنين آيات و موارد ديگر . و ثانيا منظور از توبه اى كه بار دوم و سوم ذكر كرد ، و در هر دو مورد فرمود : * ( « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ » ) * ، تفصيل همان اجمالى است كه قبلا در جمله * ( « لَقَدْ تابَ اللَّه » ) * خاطرنشان ساخته بود . و ثالثا منظور از توبه در جمله * ( « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ » ) * در هر دو مورد بازگشت خدا بسوى اوست ، به هدايت بسوى خير و توفيق انجام آن ، كه ما مكرر اين معنا را در مباحث قبلى خود در اين كتاب خاطرنشان ساخته‌ايم ، كه توبه عبد هميشه در ميان دو توبه از خداى تعالى قرار دارد ، يكى رجوع پروردگار به او ، به اينكه به او توفيق و هدايت ارزانى دهد ، و بدين وسيله بنده موفق به استغفار كه توبه اوست بگردد ، و دوم رجوع ديگر خدا به او ، به اينكه گناهان او را بيامرزد ، و اين توبه دوم خداى تعالى است . و دليل بر اينكه مقصود از توبه در دو آيه ، توبه اولى خداست ، اين است كه در مورد اول گناهى از مهاجرين و انصار ذكر نكرده و همچنين استغفارى از ايشان نقل ننموده ، پس منظور از آن ، توبه بنده نيست ، و توبه دوم خدا هم نيست ، چون گفتيم توبه دوم عبارت است از قبول توبه عبد ، و در آيه ذكرى از توبه مهاجر و انصار به ميان نياورده ، بلكه تنها فرموده : نزديك بود دل بعضى از ايشان از حق منحرف شود . پس توبه در مورد اول با توبه اول خدا تناسب دارد ، و همچنين در مورد دوم . زيرا از اينكه در جمله « ليتوبوا » كه بعد از آن قرار دارد استغفار ايشان را نتيجه آن توبه دانسته مىفهميم كه توبه مزبور قبل از توبه ايشان بوده ، و اين جز با توبه اولى خدا تطبيق نمىكند . و اى بسا جمله * ( « إِنَّه بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ » ) * كه در مقام بيان علت است گفته ما را تاييد كند ، زيرا در اين جمله نيز هيچ يك از اسماء خدا كه دلالت كند بر قبول توبه ذكر نشده ، هم چنان كه قبلا هم استغفارى از ايشان نقل نكرده بود . و رابعا منظور از جمله « ليتوبوا » در آيه دوم ، توبه آن سه نفرى است كه تخلف كردند ،

--> ( 1 ) سوره بقره آيه 285 ( 2 ) سوره توبه آيه 26 ( 3 ) سوره توبه آيه 88