كه بعنوان نتيجه براى توبه اولى خداى تعالى ذكر شده ، و معنايش اين است كه : خداوند بر آن سه نفر توبه « ترحم » كرد ، و توفيقشان داد براى اينكه توبه كنند و خدا برايشان توبه « ترحم » كند ، و ايشان را بيامرزد كه او توبه كننده رحيم است . خواهى گفت اينطور كه شما مىگوئيد آيه شريفه دلالت نمىكند بر اينكه خدا توبه ايشان را پذيرفته است ، و حال آنكه بطور مسلم توبه ايشان را پذيرفته است ، و اين گفتار با رواياتى كه مىگويند اين آيه به منظور بشارت بر قبول توبه آنان نازل شده مخالفت دارد . در جواب مىگوئيم درست است كه از نظر دليل نقلى يعنى روايات ، خداوند توبه آن سه نفر را پذيرفته و ليكن در خود الفاظ آيه چنين دلالتى نيست ، بله ، از سياق آن اين معنا استفاده مىشود ، چون همانطور كه گفتيم خداى تعالى اول بطور اجمال فرموده : * ( « لَقَدْ تابَ اللَّه » ) * ، و اين بيان به اطلاقش ، هم توبه به معناى توفيق را شامل مىشود و هم توبه به معناى قبول را كه هر دو ، توبه خداست و همچنين جمله بعدى كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ اللَّه هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » ) * . و مخصوصا با در نظر داشتن حصرى كه در آن است و ناظر به جمله قبلى است كه فرموده بود : * ( « وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّه إِلَّا إِلَيْه » ) * دلالت بر قبول توبه آنان دارد ، زيرا از آن بر مىآيد كه به اين منظور توبه كردند كه ملجاى در نزد خدا بدست بياورند ، و در آن ملجا و پناه گاه از عذاب خدا ايمن شوند ، و خداوند هم بسوى توبه هدايتشان كرد ، از اين بطور قطع مىفهميم كه با اين حال ديگر محال است كه خدا توبه شان را قبول نكرده باشد ، زيرا او تواب و رحيم است ، و خودش فرموده : « إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّه عَلَيْهِمْ » « 1 » . بعضى « 2 » گفته‌اند ، معناى * ( « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا » ) * اين است كه « پس آن گاه خداوند توبه را براى آنان آسان كرد ، تا بتوانند توبه كنند » و اين حرف بسيار سخيف و غلط است ، از آن سخيفتر تفسير آن ديگرى « 3 » است كه گفته « منظور از توبه در جمله « ليتوبوا » برگشت به حالت قبل از معصيت است » . از اين هم سخيفتر گفتار عده اى ديگر « 4 » است كه گفته‌اند « ضمير در « ليتوبوا » به مؤمنين برمىگردد ، و معناى آيه اين است كه خدا بر آن سه كس توبه كرد ، و مژده توبه بر آنان را بر پيغمبرش نازل نمود تا مؤمنين از گناهان خود توبه كنند ، و بدانند كه خدا توبه

--> ( 1 ) خدا تنها توبه كسانى را مىپذيرد كه به نادانى عمل زشت مرتكب مىشوند و سپس به زودى توبه مىكنند ايشانند كه خدا از تقصيرشان درمىگذرد . سوره نساء آيه 17 ( 2 و 3 و 4 ) مجمع البيان ج 3 جزء 11 ص 157 و 158 ط بيروت .