آرى ، جمله « ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » دلالت مىكند بر اينكه اولا جمله * ( « فَسَيَرَى اللَّه عَمَلَكُمْ . . . » ) * ناظر به قبل از بعث و قيامت و مربوط به دنيا است ، چون مىفرمايد « سپس برمىگرديد به عالم غيب و شهادت » ، پس معلوم مىشود اين ديدن قبل از برگشتن به عالم قيامت و مربوط به دنيا است . و ثانيا منافقين تنها در روز قيامت به حقيقت اعمال خود واقف مىشوند ، و اما قبل از آن تنها و تنها ظاهر اعمال را مىبينند ، و ما در مباحث گذشته در اين كتاب مكرر به اين معنا اشاره كرده‌ايم . وقتى علم منافقين به حقايق اعمالشان را منحصر كرده به روز قيامت ، آن هم به خبر دادن خدا به ايشان ، و از سوى ديگرى فرموده كه خدا و رسول و مؤمنين قبل از روز قيامت و در همين دنيا اعمال ايشان را مىبينند ، و در اين ديدن خودش را با پيغمبرش وعده ديگر ( مؤمنين ) ذكر كرده ، چنين مىفهميم كه منظور از آن ، ديدن حقيقت اعمال منافقين است ، و قهرا منظور از اين مؤمنين ، آن افراد انگشتشمارى از مؤمنين هستند كه شاهد اعمالند ، نه عموم مؤمنين ، آن افرادى كه آيه شريفه « وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً » « 1 » بدانها اشاره مىكند ، و ما در تفسير آن در جلد اول اين كتاب بحث كرديم . بنا بر اين ، معناى آيه چنين مىشود : اى محمد ! بگو هر كارى كه مىخواهيد چه خوب و چه بد ، بكنيد ، كه به زودى خداى سبحان حقيقت عمل شما را مىبيند ، و رسول او و مؤمنين ( شهداى اعمال ) نيز مىبينند ، آن وقت پس از آنكه به عالم غيب و شهود بازگشتيد ، حقيقت عمل شما را به شما نشان مىدهد . و به عبارت ديگر : آنچه از خير و يا شر انجام دهيد حقيقتش در دنيا براى خداى عالم غيب و شهادت ، و همچنين براى رسول او و مؤمنين مشهود است ، پس وقتى به قيامت آمديد براى خودتان هم مشهود خواهد گشت . پس ، اين آيه مردم را وادار مىكند به اينكه مواظب كارهاى خود باشند و فراموش نكنند كه براى اعمال نيك و بدشان حقايقى است كه به هيچ وجه پنهان نمىماند ، و براى هر يك يك افراد بشر مراقبهايى هست كه از اعمال ايشان اطلاع يافته ، حقيقت آن را مىبينند ، و آن مراقبان عبارتند از رسول خدا ( ص ) و مؤمنينى كه شهداى اعمال بندگانند ، و خدا از

--> ( 1 ) و اين چنين ما شما را ( مانند شاهين ترازو ) امتى وسط قرار داديم تا بر مردم شاهد باشيد و رسول هم بر شما شاهد باشد . سوره بقره آيه 143