و اين حرف خود شاهد ديگرى است بر آنچه كه قبلا گفتيم كه حكم رضايت خدا در آيه مورد بحث مقيد به ايمان و عمل صالح است ، به اين معنا كه خداى سبحان از مهاجر و انصار و تابعين كسى را مدح كرده كه ايمان به خدا و عمل صالح داشته‌اند ، و خبر مىدهد از اينكه از اين گونه افراد مهاجر و انصار و تابعين راضى است ، و براى آنان بهشتهايى كه در دامنه هايش نهرها جارى است آماده كرده است . و مدلول آيه شريفه اين نيست كه هر كسى كه مصداق مهاجر و يا انصار و يا تابع شد هر چند به اندازه خردلى ايمان به خدا نداشته و يك عمل صالح هم انجام نداده باشد بخاطر همين كه مهاجرت كرده و يا رسول خدا ( ص ) را در مدينه در منزلش جا داده و يا از اين دو طائفه تبعيت كرده خدا از او راضى است ، و ديگر هم به هيچ عنوانى از او خشمگين نمىشود هر چند گناه اولين و آخرين را هم كرده باشد ، چون خداوند در حق اين سه طائفه مغفرت و رحمت را واجب كرده است . زيرا رضايت خدا از اوصاف فعليه او است ، نه ذاتيه ، او در ذاتش متصف نمىشود به صفتى كه قابل تغيير و تبدل است ، و در نتيجه ذاتش هم با آن تغيير و تبدل يابد ، اگر بندگانش يك روز نافرمانيش كنند ، دچار خشم گردد ، و در روز ديگرى اطاعتش كنند راضى شود ، و اگر مىگوييم خدا راضى مىشود ، خشم مىكند ، معنايش اين است كه او با عبد خودش معامله رضايت مىكند و بر او رحمت مىفرستد و نعمتش را ارزانيش مىدارد . و اگر مىگوييم خشم مىگيرد و غضب مىكند ، معنايش اين است كه او با بنده اش معامله غضب مىكند ، يعنى رحمت خود را از او دريغ نموده ، او را دچار عذاب و نقمتش مىسازد . و لذا ممكن است كه نخست راضى شود ، و بعدا بخاطر نافرمانى بنده اش غضب كند ، يا به عكس در اول غضب كرده بود و بخاطر اطاعتى كه از بنده اش سرزد از او راضى شود ، چيزى كه در خصوص آيه مورد بحث از سياق برمىآيد اين است كه مقصود از اين رضايت رضايتى است كه ديگر زايل نمىشود ، و خداوند از طوائف نامبرده طورى راضى شده كه ديگر برايشان خشم نمىگيرد ، چون رضايت از اشخاص معينى نيست ، از طبيعت و جنس اخيار است از گذشتگان و آيندگان است ، كه در ايمان و عمل صالح پيرو گذشتگانى هستند كه در ايمان و عمل صالح پايدار بودند ، و اين امر ، امرى نيست كه زمان در آن دخالت داشته باشد ، تا صحيح باشد كه در مقطعى از زمان خدا راضى باشد ، و در مقطع ديگر خشم بگيرد . بخلاف آيه « لَقَدْ رَضِيَ اللَّه عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ » « 1 » كه رضايت در

--> ( 1 ) سوره فتح آيه 18