آن مقيد به زمان خاصى است و ممكن است فرض شود كه بعد از آن زمان خداوند خشم بگيرد . * ( « وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ . . . » ) * حول هر چيز به معناى مكان مجاور و اطراف آن است ، اين لفظ مانند « قبل » و « بعد » ظرف است ، و كلمه « مرد » به معناى سركشى و بيرون شدن از اطاعت ، و تمرين و ممارست شر است ، و معناى دوم با جمله * ( « مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ » ) * مناسبتر است ، چون معناى آن چنين مىشود : آنها بر مساله نفاق تمرين و ممارست كرده‌اند ، به حدى كه ديگر عادتشان شده است . و معناى آيه چنين است : از جمله اعرابى كه در پيرامون شما هستند منافقين هستند كه در كار نفاق تمرين كرده‌اند ، و همچنين از اهل مدينه هم منافقين هستند كه بر نفاق عادت كرده‌اند ، و تو اى محمد ايشان را نمىشناسى ، ما مىشناسيمشان و به زودى در دو نوبت عذابشان مىكنيم ، آن گاه بسوى عذاب بزرگ باز خواهند گشت . مفسرين در اينكه مقصود از عذاب در دو نوبت چيست اختلاف كرده‌اند ، بعضى گفته‌اند معنايش اين است كه يك مرتبه در دنيا به اسير شدن و كشته شدن و بار ديگر در قبر عذابشان مىكنيم . ديگران گفته‌اند : يك بار در دنيا با گرفتن زكات و بار ديگر در آخرت به عذاب قبر . بعضى ديگر گفته‌اند در دو نوبت مبتلايشان مىكنيم به گرسنگى . بعضى ديگر گفته‌اند يك بار در هنگام احتضار و بار ديگر در قبر . ديگرى گفته است يك بار با اقامه حدود ، و يك بار هم به عذاب قبر . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند يك نوبت به رسوايى در دنيا ، و نوبتى ديگر به عذاب در قبر . عده اى ديگر وجوه ديگرى گفته‌اند كه بر هيچ يك از آنها دليلى در دست نيست ، و اگر ناگزير باشيم يكى از آنها را اختيار كنيم باز همان وجه اول از همه وجوه بهتر است . * ( « وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً . . . » ) * و يعنى از اعراب جماعت ديگرى هستند كه مانند آن دسته منافق نيستند ، و ليكن اعتراف به گناه خود دارند ، اينان اعمالشان از نيك و بد مخلوط است ، يك عمل نيك مىكنند يك عمل زشت مرتكب مىشوند ، و اميد مىرود كه خداوند از گناهشان درگذرد ، كه خدا آمرزنده مهربان است . در اينكه فرمود : « * ( عَسَى اللَّه أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ - ) * اميد مىرود كه خداوند از گناهشان در گذرد » منظور اين بوده كه اميد را در دل آنها رخنه دهد تا يكسره از رحمت خدا مايوس نگردند ، بلكه در ميان خوف و رجاء باشند ، شايد جانب رجاءشان قوىتر شود ، چون جمله * ( « إِنَّ اللَّه غَفُورٌ

--> ( 1 ) تفسير المنار ج 11 ص 19