پس دو صنف اول جز با مهاجرين تا قبل از بدر ، و انصار ، يعنى مردم مدينه تطبيق ندارد ، و اما صنف سوم يعنى * ( « الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ » ) * در اين صنف نيز قيدى آورده كه نكته اى را افاده مىكند ، و آن قيد « باحسان » است . مقدمة بايد دانست كه در زبان عرب براى حرف « باء » چند معنا است ، گاهى به معناى « فى - در » به كار مىرود ، و گاهى معناى سببيت را مىرساند ، و گاهى مصاحبت را ، و در جمله مورد بحث نمىتواند به معناى « فى » بوده و معناى جمله اين باشد : « و كسانى كه سابقين اولين را در احسان متابعت كرده‌اند » ، چون مىدانيم منظور آيه اين نيست . و همچنين به معناى سببيت هم نيست ، زيرا اگر به اين معنا باشد مفاد آيه چنين مىشود : « و كسانى كه سابقين اولين را بخاطر احسان پيروى كرده‌اند » ، چون اگر به اين معنا باشد ، و همچنين اگر به معناى « فى » مىبود ، كلمه « احسان » را با الف و لام مىآورد ، و مىفرمود : « بالاحسان » ، و ليكن كلمه نامبرده را بدون الف و لام آورده ، و از معانى « باء » مناسبتر با اين كلمه همان معناى سوم است . و در نتيجه مقصود از اين قيد اين مىشود : « تبعيت آنان همراه با يك نوع احسان بوده باشد » و خلاصه ، احسان ، وصف براى پيروى مىشود . خواهيد گفت مگر پيروى چند جور است ؟ در جواب مىگوئيم : ما از خود قرآن كريم استفاده مىكنيم كه پيروى دو جور است ، يكى مذموم و ناپسند ، و ديگرى ممدوح و پسنديده ، و قرآن كريم پيروى كوركورانه و از روى جهل و هواى نفس ، - مانند پيروى مشركين از پدرانشان و پيروى اهل كتاب از احبار و رهبانان و نياكانشان - را كه جز متابعت هوى و شيطان ، انگيزه ديگرى ندارد مذمت مىكند . پس ، كسى كه پيرويش اينچنين باشد پيرويش بد و مذموم ، و كسى كه از حق پيروى كند پيرويش خوب و ممدوح است ، و خداى تعالى در باره آن مىفرمايد « الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّه » « 1 » . و از جمله شرايط احسان در پيروى يكى اين است كه عمل تابع ، كمال مطابقت را با عمل متبوع داشته باشد ، كه اگر نداشته باشد باز پيروى بد و مذموم است . پس ، ظاهرا منظور از طبقه سوم يعنى * ( « الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ » ) * كسانى هستند كه با پيروى نيك آن دو طبقه را پيروى كنند ، يعنى پيرويشان به حق باشد - و يا به عبارتى پيرويشان

--> ( 1 ) و كسانى كه گفتار را مىشنوند و بهترين آن را پيروى مىكنند ايشانند آن كسانى كه خدا هدايتشان كرده . سوره زمر آيه 18