اين است كاميابى بزرگ ( 89 ) . عذر جويان از باديه نشينان ، آمدند تا به ايشان اجازه ماندن داده شود ، و آنان كه به خدا و رسولش دروغ گفته باز نشستند ، به زودى به آن كسان كه از ايشان كافر شدند عذابى دردناك خواهد رسيد ( 90 ) . بر ضعيفان و بر بيماران و بر كسانى كه چيزى براى خرج كردن ندارند در صورتى كه براى خدا و رسولش خيرخواهى كنند تكليفى نيست ، ( آرى ) نيكوكاران مورد ملامت و عذاب كسى قرار نمىگيرند ، و خدا آمرزنده مهربان است ( 91 ) . و ( همچنين ) بر كسانى كه چون پيش تو آمدند تا مركبشان دهى ، ( و تو ) گفتى چيزى ندارم كه شما را بر آن سوار كنم ، ( و ايشان ) با ديدگانى پر از اشك برگشتند كه چرا چيزى براى خرج كردن نمىيابند ( 92 ) . تنها ( مؤاخذه و ملامت و عقاب ) بر كسانى است كه با اينكه مكنت دارند از تو اجازه ماندن مىخواهند ، و بدين تن در مىدهند كه با زنان و زمينگيران باشند ، و خدا بر دلهايشان مهر نهاده ، در نتيجه نمىدانند ( 93 ) . ( و ) چون بازگرديد نزد شما عذر آورند ، بگو عذر مياوريد كه ما هرگز شما را تصديق نمىكنيم ، خدا ما را از اخبار شما خبردار كرد ، و به زودى خدا عمل شما را مىبيند ، و رسول او نيز ، آن گاه بسوى داناى غيب و شهادت بازمىگرديد ، پس شما را به آنچه مىكرديد خبر مىدهد ( 94 ) . به زودى همين كه بسوى ايشان بازگرديد برايتان به خدا سوگند مىخورند تا از ايشان صرفنظر كنيد ، و شما از ايشان صرفنظر كنيد كه ايشان پليدند ، و جايشان به كيفر آنچه مىكردند جهنم است ( 95 ) . برايتان سوگند مىخورند تا شما از ايشان راضى شويد ، و به فرضى كه شما از ايشان راضى شويد خدا از مردم عصيانگر فاسق راضى نمىشود ( 96 ) . بيان آيات اين آيات قابل ارتباط و اتصال به آيات قبل هست ، چون همان غرضى را كه آن آيات دنبال مىكرد اين آيات دنبال مىكند . * ( « فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّه . . . » ) * فرح و سرور مقابل غم و اندوه است ، و اين دو حالت نفسانى و وجدانى است كه يكى لذت بخش و ديگرى ناراحت كننده است . و كلمه « مخلفون » اسم مفعول از ماده « خلف » است كه به معناى باقى گذاردن براى بعد از رفتن است ، و كلمه « مقعد » از ماده « قعود » مصدر « قعد ، يقعد » مىباشد ، و كنايه است از نرفتن به جهاد . كلمه « خلاف » مانند « مخالفت » مصدر « خالف ، يخالف » است ، و بطورى كه بعضىها گفته‌اند گاهى به معناى بعد مىآيد ، و بعيد نيست كه در آيه « إِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا