قَلِيلًا - در اين صورت نمىپايند بعد تو مگر اندكى » به اين معنا باشد . و با اينكه از نظر سياق كلام جا داشت بفرمايد : « خلافك - به منظور مخالفت تو » اگر فرمود « * ( خِلافَ رَسُولِ اللَّه - ) * به منظور مخالفت رسول خدا » براى اين بود كه دلالت كند بر اينكه منافقين از مخالفت امر خدا خوشحال مىشدند ، با رسول خدا ( ص ) لجبازى نداشتند ، چون رسول خدا ( ص ) جز پيغام آوردن كار ديگرى نداشت . معناى آيه اين است : منافقين كه تو آنان را بعد از رفتنت بجاى گذاشتى خوشحال شدند كه با تو بيرون نيامدند و تو را مخالفت كردند ، و يا بعد از تو بيرون نيامدند ، و كراهت داشتند از اينكه با مال و جانهاى خود در راه خدا جهاد كنند . و جمله * ( « وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ » ) * نقل خطاب منافقين است به ديگران كه رسول خدا ( ص ) را يارى نكنند ، و زحمات آن جناب را در حركت دادن مردم بسوى جهاد خنثى سازند ، و لذا خداى تعالى آن جناب را دستور مىدهد كه چنين جوابشان دهد : * ( « نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا » ) * يعنى اگر فرار از حرارت و تقاعد ورزيدن شما را از گرما نجات مىداد ، بارى ، از حرارتى شديدتر از آن يعنى حرارت دوزخ نجات نمىدهد ، آرى فرار از اين حرارت آسان شما را دچار آن حرارت شديد مىسازد . آن گاه با جمله * ( « لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ » ) * كه با كلمه « لو » كه براى تمنى و آرزو مىباشد ، ابتداء شده ، نوميدى از تعقل و فهم ايشان را مىرساند . * ( « فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » ) * فاء تفريع كه بر سر اين جمله آمده مىرساند كه مضمون اين جمله فرع تخلف ايشان از جهاد به اموال و جانها و خوشنودى به ترك اين فريضه الهى و فطرى است ، كه انسان در زندگيش جز به انجام آن به سعادت نمىرسد . و جمله * ( « جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » ) * با در نظر داشتن اينكه حرف « باء » براى مقابله و يا سببيت است دلالت دارد بر اينكه منظور از كم خنديدن همان خوشحالى ناپايدار دنيوى است ، كه از ناحيه ترك جهاد و امثال آن به ايشان دست داده ، و منظور از گريه زياد ، گريه در آخرت و در عذاب دوزخ است ، كه حرارتش شديدتر است ، زيرا آن چيزى كه خنده و گريه متفرع بر آن شده همان مضمونى است كه در آيه قبلى بود ، و آن خوشنودى از تخلف و دورى از حرارت هوا و گرفتار شدن به حرارت دوزخ است . پس ، معناى آيه اين است كه : با در نظر داشتن آنچه كردند و كسب نمودند ، لازم است در دنيا كمتر خنده و خوشحالى كنند و در آخرت بسيار بگريند و اندوهناك شوند . پس اينكه امر كرد و فرمود : « بايد كم بخندند و زياد بگريند » براى افاده همين معنا است كه آثار اعمال