مىدهيم ، ولى وقتى خدا روزيشان كرد بخل ورزيدند - نقل از حسن و مجاهد « 1 » . مؤلف : رواياتى كه صاحب مجمع البيان آورده با يكديگر منافاتى ندارند ، زيرا ممكن است ثعلبه با رسول خدا ( ص ) عهد كرده باشد و جماعتى از انصار را هم بر آن گواه گرفته باشد ، و يا غير او مرد ديگرى نيز با او بوده باشد . بنا بر اين ، نه تنها روايات با هم منافات ندارند بلكه يكديگر را تاييد هم مىكنند . هم چنان كه آن قولى كه از ضحاك نقل شده كه گفته است : « آيات مذكور در باره عده اى از منافقين به نام نبتل بن حارث ، جد بن قيس و ثعلبة بن حاطب و معتب بن قشير نازل شده » نيز آن روايات را تاييد مىكند . و اما آنچه را كه مجمع البيان از كلبى نقل كرده كه گفته : « آيات مذكور در باره حاطب بن ابى بلتعه نازل شده كه داراى مالى در شام بوده و دير به دستش رسيده و او بسيار تلاش كرد ، پس قسم خورد كه اگر خداوند اين مال را برساند زكاتش را بپردازد ، خداوند هم مالش را به سلامت به او رسانيد و او بعهد و قسم خود وفا نكرد » انطباقش بر آيات مورد بحث بعيد است ، براى اينكه رسانيدن مال به صاحبش ايتاء فضل كه اعطاء و رزق باشد ، نيست . و در تفسير قمى مىگويد : در روايت ابى الجارود از ابى جعفر ( ع ) در ذيل آيه مورد بحث آمده كه فرمود : اين آيات در شان ثعلبة بن حاطب بن عمرو بن عوف نازل شده كه مردى محتاج بود و با خدا عهدى بست ، و چون خدا مالدارش نمود بخل ورزيد و بعهد خود وفا نكرد « 2 » . و در الدر المنثور است كه بخارى ، مسلم ، ترمذى و نسايى از ابى هريره از رسول خدا ( ص ) روايت كرده‌اند كه فرمود : نشانه منافق سه چيز است : اول اينكه وقتى حرف مىزند دروغ مىگويد و چون وعده مىدهد خلف مىكند و چون امين شود خيانت مىكند « 3 » . مؤلف : اين روايت بطرق بسيارى از ائمه اهل بيت ( ع ) نقل شده كه بعضى از آنها قبلا ايراد شد . و نيز در الدر المنثور در ذيل آيه * ( « الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ . . . » ) * آمده كه بخارى ، مسلم ، ابن منذر ، ابن ابى حاتم ، ابو الشيخ ، ابن مردويه و ابو نعيم - در كتاب معرفت - از ابن مسعود

--> ( 1 ) مجمع البيان ج 5 ص 53 ( 2 ) تفسير قمى ج 1 ص 301 ( 3 ) الدر المنثور ج 3 ص 261