معناى « كيفر داد او را » استعمال مىشود . « 1 » و معلوم است كه كلمه مذكور از ماده « عقب » اخذ شده كه به معناى آوردن چيزى به دنبال چيز ديگر است . ضميرى كه در « فاعقبهم » مستتر است به بخل و يا عمل ناشى از بخل برمىگردد ، و بنا بر اين ، منظور از جمله * ( « يَوْمِ يَلْقَوْنَه » ) * ، روز ديدار بخل خواهد بود ، و معنايش به يك نوع عنايت اين مىشود : « روزى كه جزاى بخل را مىبينند » . و ممكن هم هست ضمير را به خداى تعالى برگشت داده ، بگوئيم منظور از * ( « يَوْمِ يَلْقَوْنَه » ) * جمله « يوم يلقون اللَّه - روزى كه خدا را ملاقات كنند » يعنى روز قيامت باشد كه چون همه مىدانسته‌اند آن روز روز ملاقات خداست ديگر اسم نبرده ، و يا بگوئيم منظور از آن « روز مرگ » است كه ظاهر آيه « مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللَّه فَإِنَّ أَجَلَ اللَّه لآتٍ » « 2 » آن را افاده مىكند . احتمال دوم بنا بر اينكه بگوئيم ضمير به خدا برگردد ظاهر و روشن است ، زيرا مناسبتر به ذهن همين است كه بفرمايد « منافقين بر نفاق خود باقى خواهند بود تا روزى كه بميرند » ، نه اينكه بفرمايد « باقى خواهند بود تا اينكه سر از قبر بردارند ، و جزاى عمل خود را ببينند » ، چون بعد از مردن كه ديگر تغيير حالت نمىدهند . حرف « باء » كه در دو جاى جمله * ( « بِما أَخْلَفُوا اللَّه ما وَعَدُوه وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ » ) * به كار رفته « باء » سببيت است ، و به آيه چنين معنى مىدهد : « اين بخل به سبب اينكه مستلزم خلف وعده و پايدارى در دروغ بود ، سبب نفاق يعنى مخالفت باطن ايشان با ظاهرشان شد » . و بنا بر اين ، معناى آيه چنين مىشود : « اثر اينكه بخل كردند و از دادن صدقات دريغ ورزيدند اين شد كه نفاق را در دلهايشان جايگزين كرد ، بطورى كه تا روز مرگشان در دلهايشان باقى بماند ، اگر اين بخل و دريغ ، سبب نفاق ايشان شد به سبب اين بود كه با اين عمل هم وعده خدا را تخلف كردند و هم بر دروغگويى خود باقى ماندند » . و يا معناى آن اين مىشود : خداى تعالى ايشان را چنين جزا داد كه نفاق را در دلهايشان انداخت كه تا روز لقاى او كه روز مرگ است در دلهايشان باقى بماند ، براى اينكه ايشان تخلف كردند آنچه را كه به خدا وعده داده بودند ، و براى اينكه دروغ مىگفتند . اين آيه اولا دلالت دارد بر اينكه خلف وعده و دروغ در سخن از علل نفاق و نشانه هاى

--> ( 1 ) مجمع البيان ج 5 ص 52 ( 2 ) هر كه اميد ديدار خدا را دارد مطمئن بداند كه اجل خدا آمدنى است . سوره عنكبوت آيه 5