و نيز در باره كلمه « زحف » مىگويد : زحف به معناى نزديك شدن به آرامى و آهسته آهسته است ، و « تزاحف » به معناى نزديك شدن دو چيز است به يكديگر ، مثلا وقتى گفته مىشود : « زحف ، يزحف ، زحفا » و يا گفته مىشود : « ازحفت للقوم » معنايش اين است كه من براى اينكه با مردم بجنگم به ايشان نزديك شده و در برابرشان استوار ايستادم ، ليث مىگويد : زحف عبارت است از جماعتى كه با هم يك دفعه به دشمن خود نزديك شوند ، و جمع آن زحوف است « 1 » . « توليت ادبار دشمنان » به معناى اين است كه دشمنان را در پشت سر خود قرار دهند ، و معناى آيه اين است كه پشت به دشمن و رو به جهت هزيمت مكنيد . خطاب در اين آيه خطابى است عمومى و مختص به يك وقت و يك جنگ نيست ، پس اينكه بعضى از مفسرين آن را مختص به جنگ بدر و حرمت فرار از آن جنگ گرفته‌اند صحيح نيست ، علاوه بر اينكه قبلا متوجه شديد كه اين آيات بعد از جنگ بدر نازل شده نه در آن روز ، و اينكه اين آيات دنباله آيات صدر سوره است كه مىفرمود : « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الأَنْفالِ . . . » البته براى اين حرف تتمه اى است كه به زودى - ان شاء اللَّه - در بحث روايتى از نظر خواننده خواهد گذشت . * ( « وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَه إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ . . . » ) * « تحرف » به معناى انحراف از خط وسط و ميل به « حرف » است كه به معناى طرف هر چيزى است ، و در اينجا به اين معنا است كه مرد جنگى در ميدان جنگ از اين سو به آن سو شود تا بدين وسيله راهى براى غافلگير كردن حريف خود پيدا كند . و « تحيز » به معناى گرفتن « حيز » است كه به معناى مكان است ، و كلمه « فئة » به معناى يك قطعه از جماعت مردم است و « تحيز بسوى فئه » به اين معنا است كه مرد جنگى از يك تاختن صرفنظر نموده و خود را به طرف عده اى از قوم خود بكشاند تا به اتفاق ايشان بجنگد . كلمه « باء » از « بواء » به معناى رجوع به مكان و استقرار در آن است لذا راغب مىگويد : معناى اصلى كلمه « بواء » مساوى بودن اجزاء در مكان است به خلاف « نبوة » كه معنايش منافى بودن آن اجزاء است « 2 » ، و بنا بر آنچه راغب گفته معناى آيه چنين مىشود : « برگشت به جاى خود در حالى كه غضب خدا را به همراه داشت » . پس معناى دو آيه مورد بحث اين مىشود : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد وقتى كفار را

--> ( 1 ) مجمع البيان ج 3 - 4 ص 529 ( 2 ) مفردات راغب ص 69