خداى سبحان منافقين را از جهت اينكه مخبر به رسالت رسول خدايند تكذيب مىكند ، ولى خبر آنان را تكذيب نمىكند ، چون خبرشان رسالت رسول خدا ( ص ) بود ، و خداى تعالى خودش هم بدرستى آن شهادت مىدهد . و عكس آن يعنى تصديق خبر ، در آيه « وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّه وَرَسُولُه وَصَدَقَ اللَّه وَرَسُولُه » « 1 » كه حكايت كلام مؤمنين است آمده ، زيرا مىفرمايد مؤمنين خدا و رسول را در خبر تصديق مىكنند ، و نظرى به تصديق مخبر ندارد . و كوتاه سخن ظاهر جمله * ( « يُؤْمِنُ بِاللَّه وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ » ) * اين است كه رسول اكرم ( ص ) ، خدا را در وحيى كه به وى نازل مىكند تصديق مىنمايد ولى مؤمنين را در آنچه كه مىگويند تصديق نمىكند ، بلكه تصديق مىنمايد به نفع مؤمنين ، هر يك از آنها كه به وى خبرى دهد ، به اين معنا كه كلام مخبر را حمل بر صحت نموده ، به او نمىگويد تو در اين گفتارت دروغ مىگويى ، و يا غرض سويى دارى ، اين كار را نمىكند ، و در عين حال اثر صحت هم بر آن خبر مترتب نمىسازد ، و همين خود باعث است كه همواره تصديقش به نفع مؤمنين تمام شود ، بخلاف اينكه همه خبرها و حرفهايى را كه مىشنود صحيح بداند و اثر صحت هم بر آن بار كند ، و يا اگر آن را دروغ دانست صريحا به رخ گوينده اش بكشد كه تو دروغ مىگويى ، كه در اين صورت تصديقش به نفع مؤمنين تمام نمىشود و نظام اجتماع مؤمنين بر هم مىخورد ، و اين معنا همانطور كه گفتيم وجه دوم را تاييد مىكند . و بعيد نيست كه مقصود از « مؤمنين » جامعه مؤمنين باشد ، هر چند در آن جامعه ، افراد منافقى هم باشند ، و بنا بر اين ، مقصود از جمله * ( « لِلَّذِينَ آمَنُوا » ) * مؤمنين حقيقى ، و در اين صورت معناى آيه چنين مىشود : رسول خدا ( ص ) كلام پروردگارش را تصديق مىنمايد ، ولى كلام فرد فرد جامعه شما را على الظاهر تصديق مىكند ، چون فرد فرد آنان حتى منافقين ايشان ، جزو جامعه شمايند ، و اين تصديق ظاهرى كه به نفع اجتماع است براى خصوص مؤمنين واقعى رحمت نيز هست ، زيرا اين عمل ، آنان را به راه راست دلالت مىكند . و اگر منظور از * ( « لِلَّذِينَ آمَنُوا » ) * افرادى باشند كه در اول بعثت و قبل از فتح مكه مسلمان شدند - هم چنان كه در سابق هم گذشت كه كلمه « الذين آمنوا » در قرآن كريم يك اسمى است تشريفى براى آن مردان با ايمانى كه در صدر اسلام ايمان آوردند - آن وقت منظور از مؤمنين در

--> ( 1 ) وقتى مؤمنان احزاب را ديدند گفتند اين همان وعده اى است كه خدا و رسولش به ما دادند و خدا و رسولش راست گفتند . سوره احزاب آيه 22