شما نيز تقاعد بورزيد » امرى تشريعى نيست تا با امر به كوچ كردن و در جنگ شركت جستن منافات داشته باشد ، پس كسى نگويد كه چطور قبلا فرمود : « همه بايد حركت كنيد » و حال به منافقين مىفرمايد شما مانند سالخوردگان و زمينگير شدگان معاف هستيد ؟ زيرا بين اين دو دستور فرق است ، دستور اول امرى است تشريعى كه خداوند به زبان پيغمبرش بندگان خود را بدان مامور مىكند ، و دستور دوم امرى است غير تشريعى كه از ناحيه سوء سريره و ترديد درونى و خبث باطن خود آنها است . و اگر اين امر را به خود نسبت نداد ، و نفرمود : « خداى تعالى گفت » بلكه فرمود : « گفته شد كه تقاعد كنيد با تقاعد كنندگان » به همين منظور بود كه خود را از امر كردن به رفتارى كه مورد خوشنوديش نيست منزه نموده ، بفهماند كه اين روش را سببهاى ديگرى غير از خدا ، از قبيل شيطان و هواى نفس باعث شده ، و اگر اين تخلف منافقين را در جمله « فثبطهم » به خود نسبت داد ، با واسطه بوده و بدين منظور بوده كه با معناى پاداش و امتنان بر مؤمنان منطبق گردد ، و علاوه ، بخاطر اينكه دو امر متخالف ، يعنى دو امر « انفروا » و « اقعدوا » در يك سياق قرار گرفته و به يك صورت و يك جور اداء شده باشند . * ( « لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ . . . » ) * كلمه « خبال » به معناى فساد و اضطراب رأى است . و كلمه « ايضاح » به معناى شتابيدن در شر است . و « خلال » به معناى بين و « بغى » به معناى طلبيدن است . بنا بر اين ، معناى اينكه فرمود : * ( « يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ » ) * اين است كه منافقين خواهان فتنه براى شما هستند . بعضى بجاى « براى شما » گفته‌اند : « در شما » . و « فتنه » به معناى محنت و گرفتارى است ، و از انواع گرفتاريها آنكه مناسب با مقام آيه است همان تفرقه و اختلاف كلمه است . « و سماع » به معناى كسى است كه هر حرفى را زود مىپذيرد و باور مىكند . اين آيه در مقام تعليل جمله * ( « وَلكِنْ كَرِه اللَّه انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ » ) * است ، و براى اينكه امتنان را هم برساند ، بدون وصل يعنى بدون حرف عطف ( واو ) شروع شده ، و معناى آيه احتياجى به توضيح ندارد . * ( « لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّه وَهُمْ كارِهُونَ » ) * يعنى قسم مىخورم كه منافقان بطور مسلم پيش از اين جنگ ( جنگ تبوك ) خواهان فتنه و محنت و اختلاف كلمه و تفرقه اجتماع شما بودند ، هم چنان كه در جنگ احد عبد اللَّه بن ابى بن سلول يك ثلث از جمعيت سپاهيان شما را از صحنه جنگ به طرف مدينه برگردانيد و از