آن بوده ، مركب از سيزده ماه باشد ، و اسم پاره اى از ماهها دو بار و يا بيشتر تكرار شود و به همين جهت طبرى گفته : اعراب سال را سيزده ماه قرار مىدادند . و در بعضى روايات آمده كه دوازده ماه و بيست و پنج روز به حساب مىآوردند . و نيز لازمه اين كار اين بوده كه تمام ماهها در هر سال اساميشان تغيير كند ، و هيچ وقت اسم هيچ يك از ماهها با خود ماه موافق نشود ، مگر در هر دوازده سال يك بار ، البته ، به شرطى كه اين تغيير و تبديل منظم صورت مىگرفت ، و گر نه دوازده سال يك بار هم ، چنين اتفاقى نمىافتاد . و چنين تغييرى را انساء و تاخير نمىگويند ، و اين روايت نمىتواند مفسر آيه باشد ، براى اينكه سال را سيزده ماه گرفتن و ماه آخرى را ذى الحجه نام نهادن در حقيقت تغيير اصل ماهيت سال است نه تاخير بعضى از ماه‌هاى آن ، و انساء كه در آيه آمده به معناى تاخير است نه تغيير . علاوه بر اين ، اين روايت مخالف با اخبار و آثار منقوله است ، و هيچ ماخذى براى اين گفتار وجود ندارد مگر همين روايت و آن رواياتى كه شبيه به آن است مانند روايت عمرو بن شعيب از پدرش از جدش كه گفت « عرب در يك سال يك ماه را حلال مىكرد ، و در سال بعد دو ماه را ، و در هيچ سالى ذى الحجه آنها ذى الحجه واقعى نبود ، مگر در بيست و شش سال يك بار ، و اين است معناى نسىء كه خداى تعالى در قرآن كريمش آن را زيادت بر كفر ناميده ، تا آنكه سال حج اكبر فرار رسيد و در سال بعدش رسول خدا ( ص ) به حج رفت ، و مردم قربانى آوردند . رسول خدا ( ص ) فرمود : زمان دور خود را زد تا رسيد به هيئتى كه در آغاز خلقت آسمانها و زمين داشت » و اين روايت نيز در اضطراب ، دست كمى از روايت مجاهد ندارد . و اما مساله به حج رفتن ابو بكر در ذى القعده ، اگر چه مورد اتفاق و مورد تاييد روايات ديگرى از اهل سنت است كه دارد آن جناب ابو بكر را در سال نهم امير الحاج كرد و او با مردم به حج رفت ، و همچنين رواياتى ديگر كه دارد حج آن سال در ذى القعده بوده ، ولى بهر حال نمىتواند دليلى بر صحت آن دو روايت باشد ، زيرا فقط آن سفر به امر رسول خدا ( ص ) و به امضاء آن جناب بوده ، و او هيچ امرى نمىكند و هيچ عملى را امضاء نمىنمايد مگر به امر پروردگار متعالش ، و حاشا از خداى سبحان كه خودش دستور حج در ماه نسىء را بدهد ، آن وقت نسىء را زيادت در كفر بخواند . پس حق مطلب همان است كه گفتيم : عرب از اينكه سه ماه پى در پى از جنگ و