زيادى در كفر است ، چون تصرف در احكام مشروعه خدا و كفر به آيات اوست ، و اين عمل از مردمى كه بت هم مىپرستيدند زيادى در كفر ايشان است . * ( « يُضَلُّ بِه الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * يعنى ديگران ايشان را گمراه نمودند . و در اين كلام دلالت و يا حد اقل اشعار بر اين است كه يك شخص معينى ، عرب جاهليت را گمراه نموده و اين رسم غلط را در ميان آنان باب كرده است . و اتفاقا در كتب تاريخ هم اين معنا آمده كه يك نفر از قبيله بنى كنانه متصدى اين كار بوده ، و به زودى تفصيل آن در بحث روايتى مىآيد - ان شاء اللَّه . * ( « يُحِلُّونَه عاماً وَيُحَرِّمُونَه عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّه فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّه » ) * اين جمله در حقيقت توضيح و تفسير كلمه نسىء است ، و ضمير در « يحلونه » به شهادت سياق كلام به شهر حرام برمىگردد ، و معناى آن اين است كه نسىء اين بوده كه يكى از ماه‌هاى حرام را حلال كرده حرمت آن را تا يك سال تاخير مىانداختند و سال ديگر باز آن را حرام مىنمودند ، به عبارت ديگر ، يك سال حرمت آن را تاخير مىانداختند و به ماه ديگرى مىدادند ، و يك سال دوباره حرمتش را برمىگرداندند . و منظورشان اين بوده كه هم كار خود را كرده باشند و هم شماره ماه‌هاى حرام كاسته نشده باشد . * ( « زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ » ) * مقصود از زينت دهنده ، شيطان است ، به شهادت اينكه در آياتى از قرآن مجيد ، زينت دهنده اعمال زشت را شيطان دانسته ، و اگر در پاره اى از آيات ، ضلالت گمراهان را به خدا نسبت داده نه از اين جهت است كه شر از خداوند سر مىزند ، بلكه در هر جا نسبت داده شده بعنوان جزاى شر است ، مانند آيه « يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 1 » . مثلا در همين آيه كه اضلال به خدا نسبت داده شده بعنوان كيفر فسق است ، آرى ، وقتى بنده مرتكب فسق و فجور شود ، خداى تعالى هدايت را از او دريغ مىنمايد و به همين معنا در حقيقت اذنى است براى داعى ضلالت يعنى شيطان ، و وقتى شيطان دست خدا را از سر بنده اش كوتاه و خلاصه ميدان را خالى ديد ، اعمال زشت را در نظر آن بنده جلوه و زينت داده و او را گمراه مىكند ، و لذا بدنبال جمله * ( « زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ » ) * فرموده : * ( « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ » ) * . تو گويى بعد از جمله مذكور كسى پرسيده : خداوند چطور چنين اذنى را به شيطان مىدهد و او را از بنده اش منع نمىكند ؟ در جواب گفته شده : چون اينها كفر ورزيدند

--> ( 1 ) سوره بقره آيه 26