الشَّاكِرِينَ » « 1 » و يا « وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ » « 2 » . نظير اين بيان را در آيات راجع به جنگ احزاب مشاهده مىكنيم ، چون در آن آيات مؤمنان را جميعا مورد عتاب شديدى قرار داده ، و منافقان و بيماردلان را مذمت و توبيخ مىكند ، و از آن جمله مىفرمايد : « وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّه مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّه مَسْؤُلًا » « 3 » . آن گاه در آخر ، قضيه را به مثل آيه زير ختم مىكند : « مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّه عَلَيْه فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَه وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا » « 4 » و اگر احتمال فوق صحيح هست پس چرا خداوند در داستان جنگ حنين متعرض مدح مؤمنين ثابت قدم نشده و حال آنكه داستان مزبور دست كمى از ساير غزوات نداشت ؟ و نيز در اين داستان مدحى و ستايشى كه مايه امتنان و سرافرازى مؤمنين باشد نكرده با اينكه افراد ديگرى را كه مانند ايشان بودند در آيات مربوط به ديگر غزوات به چنين مدحى مفتخر نموده است ؟ آنچه گفته شد اين احتمال را بذهن و به اعتبار عقلى نزديك مىسازد كه منظور از مؤمنانى كه سكينت بر ايشان نازل گرديد تنها خصوص آن افراد معدودى است كه رسول خدا ( ص ) را وانگذاشتند ، و فرار نكردند ، و اما ساير مؤمنان يعنى آنهايى كه فرار كردند و دوباره برگشتند آنها مشمول جمله * ( « ثُمَّ يَتُوبُ اللَّه مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * مىباشند البته نه همه آنان ، بلكه افرادى از ايشان كه مشمول عنايت و توفيق خداوندى گشتند ، هم چنان كه از كفار هوازن و ثقيف و از طلقاء و بيماردلان افرادى كه مشمول عنايت خداوندى شدند موفق به توبه گرديدند . اين آن معنايى است كه بحث تفسيرى ما را بدان راهنمايى مىكند ، و اما روايات ، بحث جداگانه اى دارد كه ان شاء اللَّه تعدادى از آنها ذكر خواهد شد . و اما استشهادى كه به برگشت فورى مسلمين پس از شنيدن نداى رسول خدا ( ص ) و عباس كرده ، منافاتى با گفتار ما ندارد كه گفتيم جمله

--> ( 1 ) خداوند شاكران راى به زودى پاداش مىدهد . سوره آل عمران آيه 144 ( 2 ) به زودى شاكران راى پاداش مىدهيم . سوره آل عمران آيه 145 ( 3 ) سوره احزاب آيه 15 ( 4 ) پاره اى از مؤمنان كسانيند كه پيمانى راى كه با خدا بستند بسر بردند ، پس عده اى از ايشان شهيد گشتند و بعضى از آنان در انتظارند و هيچ گونه تغييرى ندادند . سوره احزاب آيه 23