* ( « ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ » ) * وقتى با جمله « إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الأَدْبارَ . . . » منضم شود ظهور در اين دارد كه عملى كه از مسلمانان در اين جنگ سر زد همانا فرار از جنگ بوده كه يا از ترس و يا عمدا و به منظور بى ياور گذاشتن پيغمبر و يا بقول صاحب المنار بخاطر اضطراب و تزلزل ناگهانى مرتكب آن شدند . و اما آن آيات ديگرى كه در مدح مسلمين و خوشنودى خدا از ايشان و استحقاق اجر و پاداششان آورده بايد دانست كه تمامى آن مدحها مقيد به قيودى است كه با در نظر گرفتن آن ، دوام خوشنودى خدا و اجر و استحقاق آنان حتمى نخواهد بود ، زيرا آيات مذكور آن عده اى از مسلمانان را مدح كرده كه لوازم عبوديت ، يعنى ايمان و اخلاص و صدق و خيرخواهى و مجاهدت در راه دين را دارا باشند ، وقتى حمد و ستايش در آيات نامبرده باقى است كه اين لوازم هم باقى باشد ، و وعده پاداشى كه در آنهاست وقتى به اعتبار خود باقى است كه صفات و احوالى كه باعث رسيدن به آن وعده هاست در طرف باقى مانده باشد ، و اما اگر همان اشخاص مورد مدح و مورد وعده ، آن صفات و احوال را بخاطر حادثه و يا خطايى از دست داده باشند پر واضح است كه آن مدح و ثنا و آن وعده پاداش هم نسبت به ايشان از اعتبار مىافتد . آرى ، مبادى خير و بركاتى كه در آنان بوده از مبادى انبياء و از صفت عصمت - كه با بودن آن صدور گناه محال است - قوىتر نيست ، و خداى تعالى بعد از ستايش بسيار از خيل انبياء مىفرمايد : « اگر همين انبياء شرك بورزند آنچه را كه از عمل خير مىكنند حبط و بى اجر مىشود » « 1 » . و در تخطئه اين پندار فاسد كه « بخاطر اسلامى كه آورده‌ايم ديگر هيچ مكروهى بما نمىرسد » صريحا فرموده : اهل كتاب هم همين خيال را پيش خود مىكردند ، آن يكى مىگفت : ما بخاطر اينكه يهودى هستيم ، از هر مكروهى مصونيم . و آن ديگرى مىگفت : ما چون داراى دين مسيحيتيم معذب نمىشويم ، و حال آنكه : « لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِه » « 2 » . و اگر در بيعت رضوان آيه آمد كه خدا از مؤمنين خوشنود شد ، بخاطر آن حالات پاكيزه نفسانى ايشان بوده كه خدا ارزانيشان داشته بود . آرى رضاى خدا از صفات فعليه خداست كه

--> ( 1 ) سوره انعام آيه 88 ( 2 ) بدلخواه شما و دلخواه اهل كتاب نيست ، هر كس عمل زشتى مرتكب شود به همان عملش كيفر مىبيند . سوره نساء آيه 123