خدا در برابر بهشت فروخته‌ايم امتحان شوند و بايد با ابتلائاتى از قبيل كارزار مورد آزمايش قرار گيرند كه صادق و كاذب را خوب معلوم مىكند و تتمه و روابط محبت و خويشاوندى با دشمنان خدا را از دلها قطع مىسازد و كار نجات و هلاكت را يك طرفى مىكند . پس مؤمنين بايد امر به قتال را امتثال كنند ، بلكه در امتثال آن سبقت هم بگيرند تا هر چه زودتر صفاى جوهره و حقيقت ايمانشان ظاهر گشته و با آن در روزى كه جز حجت حق به كار نرود با خداى خود احتجاج كنند . پس اينكه فرمود : * ( « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا » ) * معنايش اين است كه : گويا گمان كرده‌ايد كه ما شما را به حال خود وا مىگذاريم و حقيقت صدق ادعايتان در ايمان به خدا و آياتش براى ما روشن نمىگردد ؟ . و اينكه فرمود : * ( « وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّه . . . » ) * معنايش اين است كه : « و در خارج معلوم نمىشود كه جهاد مىكنيد يا نه و آيا غير خدا و رسول و مؤمنين را براى خود اتخاذ مىكنيد يا خير » پديد آمدن اين صحنه ها در خارج خود علم خداوند است به آنها ، نظير اين بيان با شرح و بسط مختصرى در تفسير آيه « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ . . . » « 1 » در جلد چهارم همين كتاب گذشت ، و شاهد اينكه معناى علم همين است كه ما گفتيم جمله * ( « وَاللَّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ » ) * است . و كلمه « وليجة » بطورى كه در مفردات راغب است به معناى كسى است كه آدمى او را تكيه گاه خود قرار دهد كه از خانواده اش نباشد « 2 » . بحث روايتى در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « بَراءَةٌ مِنَ اللَّه وَرَسُولِه » ) * مىگويد : پدرم از محمد بن فضل از ابن ابى عمير از ابى الصباح كنانى از امام صادق ( ع ) برايم حديث كرد كه آن حضرت فرمود : اين آيه بعد از مراجعت رسول خدا ( ص ) از جنگ تبوك كه در سنه نهم هجرت اتفاق افتاد نازل گرديد . آن گاه فرمود : رسول خدا ( ص ) بعد از آنكه مكه را فتح كرد در آن سال از

--> ( 1 ) سوره آل عمران آيه 142 ( 2 ) مفردات راغب ص 532