كنند و شروع در جنگ را خاطرنشان مىسازد . و نيز به منظور تحريكشان تعريفشان مىكند به اينكه لازمه ايمانشان به خداى مالك خيرات و شرور و مالك منافع و مضار ايشان اين است كه جز از او نترسند ، بدين وسيله دلهايشان را تقويت نموده و بر امر كارزار با دشمن تشجيعشان مىكند ، و در آخر اين معنا را خاطرنشان مىسازد كه شما مورد امتحان خدا قرار گرفته‌ايد ، و بايد از نظر خلوص نيت و قطع پيوندهاى دوستى و فاميلى با مشركين از امتحان درآئيد ، تا به آن اجرهايى كه مخصوص مؤمنين واقعى است نائل شويد . * ( « قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّه بِأَيْدِيكُمْ . . . » ) * - بار ديگر امر به قتال را تكرار مىكند چون با تحريك و تشويقى كه گذشت حالا ديگر بهتر مورد قبول واقع مىشود . آرى ، امر اولى ابتدايى بود و مسبوق به تحريك و يا تشويقى نبود ، بخلاف دومى كه امر اول توطئه و زمينه چينى آن را كرده و مامورين را كاملا آماده ساخته است . علاوه بر اينكه جمله * ( « يُعَذِّبْهُمُ اللَّه بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ ) * . . . * ( وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ » ) * نيز مؤكد امر و مشوق مامورين است بر امتثال و اجراى آن . گفتن اين معنا كه كشتار مشركين به دست مؤمنين عذاب خداست و در حقيقت مؤمنين ايادى خداى سبحانند ، و نيز تذكر اينكه مشركين خوار خواهند شد و خداوند ايادى خود را نصرت خواهد داد و داغ دلهايشان را از كفار خواهد گرفت خود مشوقى است كه آنان را با اراده اى صاف و جرأت و نشاط وافى بسوى عمل سوق مىدهد . * ( « وَيَتُوبُ اللَّه عَلى مَنْ يَشاءُ . . . » ) * - اين آيه به منزله استثنايى است كه مىرساند حكم قتال بطور مطلق نيست . * ( « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّه الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ . . . » ) * اين آيه به منزله تعليل ديگرى است براى وجوب قتال و نتيجه آن هم تحريك مؤمنين است بر قتال و هم اينكه حقيقت امر را براى آنان بيان مىكند ، و خلاصه آن بيان اين است كه : دار دنيا دار امتحان و زورآزمايى با ناملايمات است زيرا كه نفوس انسانها در ابتداى خلقتشان از خير و شر و سعادت و شقاوت و هر رنگ ديگرى پاك بوده ، و مراتب نزديكى و تقرب به خدا را تنها به كسانى مىدهند كه نسبت به خدا و آيات او ايمان خالص داشته باشند ، خلوص ايمان هم جز به امتحان هويدا نمىشود . آرى ، مقام عمل است كه پاكان و ناپاكان را از هم جدا مىكند ، و مردان مخلص را از كسانى كه فقط ادعاى ايمان دارند جدا مىسازد . و چون چنين است حتما بايد اين هايى كه ادعا مىكنند به اينكه ما جان و مال خود را به