عقد بردارى ميان مهاجرين و انصار اجرا مىكرد ، و تا مدتى از يكديگر ارث مىبردند تا آنكه بعدها نسخ شد . * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا . . . » ) * معناى اين آيه روشن است . اين آيه ولايت را در ميان مؤمنين مهاجرين و انصار و ميان مؤمنينى كه مهاجرت نكردند نفى مىكند ، و مىفرمايد : ميان دسته اول و دسته دوم هيچ قسم ولايتى نيست جز ولايت نصرت ، اگر دسته دوم از شما يارى طلبيدند ياريشان بكنيد ، ولى به شرطى كه با قومى سر جنگ داشته باشند كه بين شما و آن قوم عهد و پيمانى نباشد . * ( « وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ » ) * يعنى كفار ولايتشان در ميان خودشان است و به اهل ايمان تجاوز نمىكند ، پس مؤمنين نمىتوانند آنان را دوست بدارند ، و اين معنا از اينجا استفاده مىشود كه جمله * ( « بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ » ) * مانند جمله * ( « أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ » ) * كه در باره مؤمنين فرمود جمله ايست انشايى و امرى ، به صورت جمله اى خبرى . و در حقيقت در اين جمله ولايت كفار را در ميان خودشان ، جعل مىكند و در باره اين تعبير بحسب عقل هيچ احتمالى نمىرود جز همين كه گفتيم : مىخواهد سرايت و تجاوز ولايت كفار را بر مؤمنين نفى كند و بفرمايد اهل ايمان نبايد آنان را دوست بدارند . * ( « إِلَّا تَفْعَلُوه تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ » ) * اين جمله اشاره است به مصلحت تشريع ولايت به آن نحوى كه تشريع فرمود ، چون بطور كلى ولايت و دوست داشتن يكديگر از امورى است كه هيچ جامعه اى از جوامع بشرى و مخصوصا جوامع اسلامى كه بر اساس پيروى حق و گسترش عدالت الهى تاسيس مىشود از آن خالى نيست ، و معلوم است كه دوستى كفار كه دشمن چنين جامعه اى هستند موجب مىشود افراد اجتماع با آنان خلط و آميزش پيدا كنند . و اخلاق و عقايد كفار در بين ايشان رخنه يابد ، و در نتيجه سيره و روش اسلامى كه مبنايش حق است بوسيله سيره و روش كفر كه اساسش باطل و پيروى هوى است و در حقيقت پرستش شيطان است از ميان آنان رخت بربندد ، هم چنان كه در روزگار خود ملاحظه كرديم كه چنين شد ، و صدق ادعاى اين آيه را به چشم خود ديديم . * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا . . . » ) * اين جمله حقيقت ايمان را براى كسى اثبات مىكند كه حقيقتا متصف به آثار آن باشد ، و چنين كسى را وعده آمرزش و رزق كريم مىدهد . * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ » ) *