و كسانى كه ايمان آورده و مهاجرت كرده و در راه خدا جهاد نمودند و كسانى كه ( از اهل مدينه به مهاجرين ) منزل داده و يارى كردند آنها به حقيقت اهل ايمانند و هم آمرزش خدا و روزى نيكوى بهشتى مخصوص آنها است ( 74 ) . و كسانى كه بعدا ايمان آورده و مهاجرت نموده و با شما به جهاد پرداختند ايشان هم از شمايند و در كتاب خدا خويشاوندان ( در ارث بردن از يكديگر ) بعضى اولى و نزديكترند به بعضى ديگر كه خدا به هر چيز داناست ( 75 ) . بيان آيات اين آيات سوره مورد بحث را ختم مىكند ، و به يك معنا برگشت معناى آن به آياتى است كه سوره به آن افتتاح مىشد . و در آن موالات ميان مؤمنين را واجب نموده ، مگر اينكه بعضى مهاجرت بكنند و بعضى تخلف كنند ، و رشته موالات ميان آنان و كفار به كلى قطع گردد . * ( « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا ) * . . . * ( أَوْلِياءُ بَعْضٍ » ) * مقصود از مهاجرين در اين آيه دسته اول از مهاجريناند كه قبل از نزول اين سوره مهاجرت كرده بودند ، به دليل اينكه در آخر آيات مورد بحث مىفرمايد : « و كسانى كه بعدا ايمان مىآورند و مهاجرت مىكنند » . و منظور از كسانى كه به مسلمانان منزل دادند و رسول اللَّه ( ص ) را يارى كردند طائفه انصار است و مسلمانان در ايام نزول اين آيات منحصر به همين دو طائفه يعنى مهاجر و انصار بودند ، مگر عده خيلى كمى كه در مكه ايمان آورده و هنوز مهاجرت نكرده بودند . خداوند ميان اين دو طائفه ولايت برقرار كرده و فرموده : * ( « أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ » ) * و اين ولايت معنايى است اعم از ولايت ميراث و ولايت نصرت و ولايت أمن . به اين معنا كه حتى اگر يك فرد مسلمان كافرى را امان داده باشد امانش در ميان تمامى مسلمانان نافذ است ، بنا بر اين همه مسلمانان نسبت به يكديگر ولايت دارند يك مهاجر ولى تمامى مهاجرين و انصار است ، و يك انصارى ولى همه انصار و مهاجرين است ، و دليل همه اينها اين است كه ولايت در آيه بطور مطلق ذكر شده . بعضيها گفته‌اند « مدرك ارث به مواخات همين آيه است » و ليكن در آيه هيچ قرينه اى كه دلالت كند بر انصراف اطلاق ولايت به ولايت ارث وجود ندارد و هيچ شاهدى نيست بر اينكه بگوييم اين آيه راجع است به ولايت ارثى كه رسول خدا ( ص ) به وسيله