بكن تا شما و ايشان در شكستن عهد برابر هم شويد ، و يا تا اينكه تو در عدالت مستوى و استوار شوى ، چون اين خود از عدالت است كه تو با ايشان معامله به مثل كنى ، چون اگر بدون اعلام قبلى با ايشان به جنگ درآيى خواهند گفت كه خيانت كرده ، و خدا خيانتكاران را دوست نمىدارد . و خلاصه ، اين دو آيه دو دستور الهى است در قتال با كسانى كه عهد ندارند ، و عهد را مىشكنند ، و يا ترس اين هست كه بشكنند . پس اگر دارندگان عهد از كفار بر عهد خود پايدار نباشند و آن را در هر بار بشكنند بر ولى امر است كه با ايشان مقاتله نموده و بر آنان سختگيرى كند ، و اگر ترس اين باشد كه بشكنند و اطمينانى به عهد آنان نداشته باشد بايد او نيز لغويت عهد را اعلام نموده و آن گاه به قتال با آنان بپردازد ، و قبل از اعلام لغويت آن مبادرت به قتال نكند چه اين خود يك نحوه خيانت است . و اما اگر عهد بستند و آن را نشكسته و ترس اين هم كه خيانت كنند در بين نباشد البته واجب است عهدشان را محفوظ داشته و احترام كنند ، كه خداى تعالى فرموده : « فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « أَوْفُوا بِالْعُقُودِ » « 2 » . * ( « وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ » ) * كلمه « يحسبن » قرائت غير مشهور است . و قرائت مشهور آن با تاء خطاب است و خطاب در آن به رسول خدا ( ص ) و منظور از آن خوشدل ساختن و تقويت قلب آن حضرت است ، مانند خطابى كه بعد از چند آيه ديگر است و مىفرمايد : * ( « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّه وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » ) * و نيز مانند خطابى كه بعد از چند آيه مورد بحث قرار دارد و مىفرمايد : * ( « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ » ) * . كلمه « سبق » به معناى پيشى گرفتن از كسى است كه مىخواهد خود را به ما برساند . و كلمه « اعجاز » به معناى ايجاد عجز است . و اينكه فرمود : * ( « إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ » ) * تعليل جمله * ( « وَلا يَحْسَبَنَّ . . . » ) * است . و معنايش اين است كه : اى پيغمبر تو مپندار كه آنان كه كافر شده‌اند از ما پيشى گرفته‌اند ، و ما نمىتوانيم به آنها برسيم ، چون اينان نمىتوانند خدا را عاجز كنند ، چگونه مىتوانند و حال آنكه قدرت بر هر چيز منحصرا از آن اوست . * ( « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ . . . » ) * كلمه « اعداد » به معناى تهيه كردن چيزى است تا انسان با آن چيز به هدف ديگرى

--> ( 1 ) پس عهدشان را برايشان تا آخر مدتى كه مقرر كرده‌اند كامل كنيد . سوره توبه آيه 4 ( 2 ) وفا كنيد به پيمانها . سوره مائده آيه 1