و در روزى كه رسول خدا ( ص ) از دنيا رحلت كرد به صورت مغيرة بن شعبه مجسم شد و گفت : اى مردم دين خدا را مانند امپراطورى كسرى و قيصر موروثى نكنيد ، شما امروز آن را توسعه دهيد قهرا براى هميشه توسعه پيدا مىكند . بنا بر اين ، زمامدارى آن را به بنى هاشم ندهيد كه فردا منتظر زنان حامله شويد تا بزايند و فرزندشان زمامدارتان شود « 1 » . و در مجمع البيان مىگويد : بعضى گفته‌اند : در جنگ بدر وقتى دو فريق روبرو شدند ابليس در صف مشركين بود ، و حارث بن هشام دست او را گرفته بود ، وقتى مىخواست فرار كند حارث گفت : سراقه كجا مىروى ؟ مىخواهى ما را در اين حالت تنها بگذارى ؟ گفت : * ( « إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ - ) * من مىبينم آنچه را كه شما نمىبينيد » گفت : به خدا قسم ما جز عذره هايى از مدينه چيزى نمىبينيم ابليس به سينه حارث زد و خود را رها كرد و گريخت ، و به دنبالش لشكر كفار شكست خورد . بعد از آنكه لشكر به مكه برگشت همه گفتند سراقه لشكر ما را شكست داد ، اين معنا به گوش سراقه رسيد ، گفت به خدا قسم كه من اصلا از رفتن شما به جنگ اطلاع نداشتم ، تا اينكه از فرار كردن شما مطلع شدم . گفتند : تو در فلان روز نزد ما آمدى . قسم خورد كه چنين چيزى نيست ، وقتى مسلمان شدند فهميدند كه در آن روز شيطان بوده كه به صورت سراقه مجسم شده است ، آن گاه صاحب مجمع البيان اضافه كرده است كه اين روايت از ابى جعفر و ابى عبد اللَّه ( ع ) نيز رسيده است « 2 » . مؤلف : نظير اين روايت را ابن شهرآشوب از آن دو بزرگوار نقل كرده « 3 » ، و در معناى اين دو روايت روايات بسيارى از طرق اهل سنت از ابن عباس و غير او نقل شده است . و در بيان سابق ما گذشت كه بعضى از مفسرين اين معنا را استبعاد كرده و رواياتى كه متضمن آن است ضعيف دانسته‌اند ، و حال آنكه گفتيم : اين روايات امر ممكنى را اثبات مىكند نه امر محالى را ، و در مباحث علمى صرف استبعاد دليل شمرده نمىشود ، و تجسمهاى برزخى هم خيلى نادر و نوظهور نيست ، پس هيچ موجبى براى اينكه در انكار آن اصرار بورزيم نيست . البته در اثبات آن هم نمىشود اصرار كرد و ليكن ظاهر آيه با اثبات آن بهتر مىسازد . و در الدر المنثور در ذيل جمله * ( « وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ . . . » ) * مىنويسد : ابن ابى حاتم از

--> ( 1 ) البرهان ج 2 ص 89 ( 2 ) مجمع البيان ج 4 ص 549 ( 3 ) مناقب ج 1 ص 188