نعمت و نقمت هر دو است ) گو اينكه آيه مورد بحث در تبدل نعمت به نقمت روشنتر است . و به هر حال ، پس اينكه فرمود : * ( « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً . . . » ) * ، از قبيل تعليل به امرى عام و تطبيق آن بر موردى خاص است ، و معنايش اين است كه مشركين قريش را به گناهانشان گرفتن و ايشان را به اين عقاب شديد معاقب كردن و نعمت خدايشان به عقاب شديد مبدل گشتن فرعى است از فروع سنت جارى الهى ، و آن سنت اين است كه خداوند نعمتى را كه به قومى بدهد تغييرش نمىدهد مگر آنكه آن قوم آنچه را كه در نفوس دارند تغيير دهند . و اينكه فرمود : * ( « وَأَنَّ اللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ » ) * تعليل ديگرى است بعد از آن تعليل ، و ظاهرش - بطورى كه سياق به آن اشعار دارد - اين است كه منظور از آن : « و ذلك بان اللَّه سميع عليم » بوده و معنايش اين است كه مشركين را به كيفر گناهانشان گرفتن براى اين بود كه خدا دعاهاى شما را مىشنيد ، و به حوائج شما دانا و به استغاثه شما شنوا است ، لذا دعاى شما را مستجاب نمود و دشمنان شما را كه به آيات خدا كفر مىورزيدند عذاب كرد . احتمال هم دارد كه منظور از آن اين باشد كه اين عذاب براى اين بود كه خدا گفتار مشركين را مىشنيد و به كردار ايشان دانا بود ، لذا به كيفر آن عذابشان كرد . ممكن هم هست كه هر دو احتمال مقصود باشد . * ( « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ . . . » ) * اين آيه همان تشبيه سابق را تكرار مىكند ، چون هر دو فرض شبيه به هماند . پس اينكه در آيه قبلى فرمود : * ( « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ . . . » ) * مثالى بود براى جمله * ( « ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّه لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * هم چنان كه در آيه مورد بحث ، جمله * ( « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ » ) * تا جمله * ( « وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ » ) * مثالى است براى جمله * ( « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً . . . » ) * چيزى كه هست مثال دوم مشتمل بر نوعى التفات هم هست ، چون بجاى اينكه مانند آيه قبلى بفرمايد : * ( « فَأَخَذَهُمُ اللَّه بِذُنُوبِهِمْ » ) * فرمود : * ( « فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ » ) * و وجه اين التفات شايد اين باشد كه تشبيه در اين آيه مسبوق به اين معنا بود كه خداوند نعمتها را بر بندگان خود افاضه نموده و آن را تغيير نمىدهد مگر بعد از آنكه مردم آنچه را كه در نفوس خود دارند تغيير دهند و اين خود از شؤون پروردگار نسبت به بندگان است .