قرب بودند ، و پس از آنكه آدم آفريده شد اين دو فريق از هم جدا شده ، يكى راه سعادت و ديگرى راه شقاوت را پيش گرفت . * ( « قالَ ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْه خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِينٍ » ) * مراد اين است كه : اى ابليس ! چه چيزى باعث شد كه سجده نكنى . چنان كه در سوره « ص » مىفرمايد : « قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ » « 1 » و از اين جهت بعضى « لا » در « ان لا تسجد » را زايد گرفته و گفته‌اند براى تاكيد آمده است مانند قول خداوند در آيه « لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّه » « 2 » كه « لا » در « لا يعلم » اضافى است ، يعنى « ليعلم » و مراد از « منع » منعى است كه متضمن معناى « حمل وادار كردن » و « دعا خواندن » و نظير آنها باشد . پس معنا اين مىشود كه : چه چيزى تو را خواند و يا وادار كرد به اينكه سجده نكنى و مانع از آن شد ؟ * ( « قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْه خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِينٍ » ) * اين آيه جوابى را كه ابليس داده حكايت مىكند ، و اين جواب اولين نافرمانى ابليس است . در اين جواب خداى تعالى براى اولين بار معصيت شد چون برگشت تمامى معصيتها به دعواى انانيت ( خودخواهى ) و منازعه با كبرياى خداى سبحان است ، در حالى كه كبريا ردايى است كه بر اندام كسى جز او شايسته نيست ، و هيچ مخلوقى را نمىرسد كه در مقابل انانيت الهى و آن وجودى كه جميع روىها در برابرش خاضع و گردن همه گردنفرازان در پيشگاه مقدسش خميده و هر صوتى در برابر عظمتش در سينه حبس شده و هر چيزى برايش ذليل و مسخر است براى خود انانيت قائل شده به ذات خود تكيه زده و « من » بگويد . آرى ، اگر ابليس اسير نفس خود نمىشد و نظر و فكر خود را محصور در چهار ديوارى وجود خود نمىساخت هرگز خود را مستقل به ذات نمىديد ، بلكه معبودى ما فوق خود مشاهده مىكرد كه قيوم او و قيوم هر موجود ديگرى است ، و ناچار انانيت و هستى خود را در برابر او بطورى ذليل مىديد كه هيچ گونه استقلالى در خود سراغ نمىكرد ، و بناچار در برابر امر پروردگار خاضع شده نفسش بطوع و رغبت تن به امتثال اوامر او مىداد ، و هرگز به اين خيال

--> ( 1 ) اى ابليس ! چه چيزى تو را مانع شد كه سجده نكنى به آنچه من با دستم خلق كردم . سوره ص آيه 75 ( 2 ) براى اينكه بدانند اهل كتاب كه قدرت بر هر چيزى ندارند از فضل خداوند . سوره حديد آيه 29