به ضميمه آيات بعديش با اجمالى كه در آيه * ( « وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ . . . » ) * بود منطبق شود . خطابى كه در جمله * ( « وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ . . . » ) * است خطاب به عموم آدميان و خطابى است امتنانى ، هم چنان كه در آيه قبلى هم گفتيم كه لحن كلام لحن منت نهادن است ، زيرا مضمون ، همان مضمون است و تنها تفاوت بين آن دو اجمال آن و تفصيل اين است . بنا بر اين ، اينكه مىبينيم از خطاب عمومى : * ( « وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ » ) * به خطاب خصوصى * ( « ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ » ) * منتقل شد براى بيان دو حقيقت است : حقيقت اول اينكه سجده ملائكه براى جميع بنى آدم و در حقيقت خضوع براى عالم بشريت بوده ، و اگر حضرت آدم ( ع ) قبله گاه سجده ملائكه شده از جهت خصوصيت شخصيش نبوده ، بلكه از اين باب بوده كه آدم ( ع ) نمونه كامل انسانيت بوده ، و در حقيقت از طرف تمام افراد انسان به منزله نماينده بوده است ، هم چنان كه خانه كعبه از جهت اينكه حكايت از مقام ربوبى پروردگار مىكند قبله گاه مردم قرار گرفته است ، و اين معنا از چند جاى داستان آدم و ابليس استفاده مىشود : اول : از قضيه خلافتى كه آيات « 30 - 33 » سوره « بقره » متعرض آن است ، چون از اين آيات بر مىآيد كه مامور شدن ملائكه به سجده متفرع بر خلافت مزبور بوده ، و خلافت مزبور بطورى كه ما استفاده كرديم و در تفسير آن آيات بيان نموديم مختص به آدم ( ع ) نبوده ، بلكه در همه افراد بشر جارى است . پس سجده ملائكه سجده بر جميع افراد انسان است . دوم : از آنجا كه ابليس گفت : * ( « فَبِما أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ » ) * ، چون قبل از اين آيه ذكرى از بنى آدم به ميان نيامده بود ، و ابليس ابتداء و بدون اينكه حرفى از بنى آدم در بين باشد متعرض اغواى بنى نوع بشر گرديد . و در سوره « حجر » هم از او چنين حكايت شده كه گفت : « رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ » « 1 » و نيز در سوره « ص » گفته است « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ » « 2 » و اگر جميع افراد بشر مسجود ابليس و ملائكه نبودند جا نداشت كه ابليس اينطور در مقام انتقام از آنان برآيد . سوم : علاوه بر همه اينها خطاباتى كه در سوره « بقره » و سوره « طه » خداوند با آدم

--> ( 1 ) پروردگارا بخاطر اينكه مرا گمراه كردى هر آينه در زمين لذات مادى و زمينى را در نظر آنان زينت مىدهم و بطور مسلم همه شان را گمراه مىكنم . سوره حجر آيه 39 ( 2 ) پس به عزت تو قسم تمام آنها را گمراه مىكنم . سوره ص آيه 82