« 1 » است اشاره به همين معنا باشد . و مراد از كتابى كه در آن روز گذارده شده و خداوند از روى آن حكم مىكند همان كتابى است كه در آيه « هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ » « 2 » به آن اشاره شده است . پس كتاب مقدار حقى را كه در عمل است تعيين نموده و ميزان ، مقدار ثقل آن حق را مشخص مىكند ، بنا بر اين ، « وزن » در آيه مورد بحث به معناى ثقل است نه به معناى مصدريش ( سنجيدن ) . و اگر در آيه « 103 » سوره « مؤمنون » و آيه « 11 » سوره « قارعه » آن را به صيغه جمع آورده براى اين است كه دلالت كند بر اينكه ميزان اعمال يكى نيست ، بلكه براى هر كسى ميزانهاى زيادى به اختلاف اعمال وى هست ، حق در نمازش نماز واقعى و جامع همه اجزا و شرايط است ، و حق در زكاتش زكات جامع شرايط است ، خلاصه ، حق در نماز ، غير حق در روزه و زكات و حج و امثال آن است . اين بود آنچه از بيان سابق ما بدست آمد ، و ليكن بيشتر مفسرين آيه را طور ديگرى معنا كرده و گفته‌اند : « وزن » در آيه مورد بحث ، مبتدا و مرفوع است ، و كلمه « يومئذ » ظرف ، و « حق » هم صفت وزن و هم خبر آن است ، و تقدير آيه « و الوزن يومئذ الوزن الحق » است ، يعنى وزن در آن روز وزن حق است ، و « وزن حق » به معناى وزن عادلانه است ، به شهادت اينكه در آيه ديگرى از وزن حق به « وزن قسط » تعبير شده ، و آن آيه « وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ » « 3 » است . بعضى ديگر گفته‌اند : كلمه « وزن » مبتدا و خبرش « يومئذ » است ، و « حق » صفت وزن مىباشد و تقدير آيه چنين است : « و الوزن الحق يومئذ » وزن حق در روز قيامت است « 4 » . صاحب كشاف گفته : « مرفوع بودن وزن براى اين است كه وزن در تركيب مبتدا است ، و خبرش » يومئذ « است و حق صفت آن است » . آن گاه وقتى آيه را معنا كرده وزن را مبتدا و خبرش را كلمه حق گرفته است ، زيرا در معناى آيه گفته است : « معناى آيه اين است كه در روزى كه خداوند امتها و پيغمبران را مورد بازخواست قرار مىدهد وزن وزن حق است » « 5 » و اين از مانند زمخشرى بسيار عجيب است مگر اينكه كلامش را توجيه كرده بگوييم :

--> ( 1 ) و روشن گرديد زمين به نور پروردگارش ، و كتاب گذارده شده انبيا و شهدا آورده شده ميان آنان به حق حكم مىشود ، و به آنان ستم نمىشود . سوره زمر آيه 69 ( 2 ) اين است كتاب ما كه عليه شما به حق گويا مىشود . سوره جاثيه آيه 29 ( 3 ) و قرار مىدهيم ميزانهاى عادلانه را براى روز قيامت . سوره انبيا آيه 47 ( 4 ) تفسير روح البيان ج 3 ص 137 ( 5 ) تفسير كشاف ج 2 ص 88 ط بيروت