خداى تعالى بخواهد همه افراد بشر هدايت و ايمان را بخواهند ، همانطورى كه از مؤمنين خواست ، آن گاه علاوه بر مشيت و خواستش آيه اى را هم نازل كند تا آن آيه آنان را به اختيار خودشان به هدايت سوق داده و به لباس ايمان متلبسشان سازد ؟ و در نتيجه هم حريت و اختيار آنان محفوظ بماند و هم جميع افراد بشر هدايت يابند ؟ . جواب اين سؤال و حل اين شبهه به طور اجمال از بيان قبلى ما استفاده مىشود ، و اينك در توضيح آن مىگوئيم : گر چه هدايت دسته جمعى بشر همانطورى كه در شبهه گفته شد امر ممكنى است ، و ليكن با ناموس عمومى عالم اسباب و نظامى كه در استعداد قابل و افاضه فاعل است منافات دارد ، چون هدايت تنها و تنها به كسى افاضه مىشود كه تقوا پيشه خود ساخته و نفس را تزكيه كند ، « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها » و در مقابل ، ضلالت هم تنها نصيب كسى مىشود كه از ذكر پروردگارش اعراض نموده و نفس را آلوده سازد ، « وَقَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها » و اين اصابت ضلالت عبارت است از اينكه آدمى زير بار هدايت نرود . خداى تعالى در اين باره مىفرمايد : « مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَه فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَه جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً ، وَمَنْ أَرادَ الآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً ، كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً » « 1 » « محظورا » به معناى ممنوع است . پس خداى سبحان عطاى هر نفسى را به آن مقدارى كه استحقاق دارد به او مىرساند ، اگر خير بخواهد به او مىدهد ، و اگر شر بخواهد باز هم به او مىدهد ، به اين معنا كه چنين كسى را از خير منع مىكند ، و با اين حال اگر خداى تعالى بخواهد كه جميع مردم - از صالح و طالح - خير را بخواهند و همه آنان به اختيار خود ملازم ايمان و تقوا شوند معلوم است كه نظام عمومى عالم با اينكه عالم اسباب است تباه مىشود . آيه * ( « إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ . . . » ) * كه بعد از آيه مورد بحث ما است ، و به زودى معنايش خواهد آمد بيان ما را تاييد مىكند .

--> ( 1 ) هر كس به سعى و كوشش خود متاع عاجل ( و لذات فانى دنيا ) را طالب است ، به او مىدهيم سپس به هر كه خواهيم و هر آنچه مشيت ازلى ما باشد در عالم آخرت دوزخ را نصيبش كنيم كه با نكوهش و مردودى به جهنم درآيد . و كسى كه آخرت را بخواهد و با ايمان سعى لازم را براى آن نمايد از تلاش آنان سپاسگزارى خواهد شد همگى را از عطيه پروردگار تو مدد مىرسانيم هم آنان را و هم اينان را ، اعطاى پروردگار تو ممنوع نيست ( و جلويش را نمىشود گرفت ) . سوره اسراء آيه 20