* ( « إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّه ثُمَّ إِلَيْه يُرْجَعُونَ » ) * اين آيه شريفه به منزله بيانى است براى جمله * ( « وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ . . . » ) * زيرا حاصل جمله مزبور اين بود كه : تو نمىتوانى كفار را از اين اعراضشان منصرف كنى ، و به معجزه اى كه آنان را سوق به ايمان دهد دست بيابى . در اين آيه نيز همين معنا را توضيح داده مىفرمايد : به جهت اينكه اينان به منزله مرده‌اند ، شعور ندارند و داراى گوش شنوا نيستند تا دعوت دعوت كننده اى را كه پيغمبر خدا است شنيده معناى دعوت دينى را بفهمند ، اين هيكلها كه از مردم به چشم تو مىخورد ، دو جور است : يكى زنده و شنوا كه البته چنين كسانى دعوت تو را اجابت مىكنند ، و يكى مردگانى ناشنوا كه به ظاهر در صورت زندگانند ، و اين طايفه شنوائيشان موقوف بر اين است كه خداوند پس از مرگ مبعوثشان كند ، و به زودى خواهد كرد ، آن وقت است كه مىشنوند آنچه را كه در دنيا قدرت شنيدنش را نداشتند . خداى تعالى همين معنا را از خود آنان حكايت نموده مىفرمايد : « وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » « 1 » . در حقيقت سياق آيه مورد بحث سياق كنايه است ، و مراد از كسانى كه مىشنوند ، مؤمنين و مراد از « مردگان » ، اعراض كنندگان از پذيرش دعوت الهى است ، چه مشركين و چه ديگران ، و اين كنايه تنها در اين آيه به كار برده نشده ، بلكه در كلام خداى تعالى مكرر مؤمنين به حيات و شنوايى و كفار به مردگى و كرى وصف شده‌اند ، از آن جمله مىفرمايد : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُه فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها » « 2 » و نيز مىفرمايد : « إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ ، وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ » « 3 »

--> ( 1 ) و اگر ببينى گنه كاران را در آن هنگام كه در برابر پروردگار خود از شرمسارى سر به زير افكنده ، و مىگويند : پروردگارا اينك ديديم و شنيديم ( فهميديم كه دستورات انبيا همه بر حق بوده ) بار الها پس ما را برگردان تا عمل صالح كنيم ، ما ديگر در حقانيت دعوت انبيا ترديدى نداريم . سوره سجده آيه 12 ( 2 ) آيا كسى كه مرده بود و ما زنده اش كرديم و براى او نورى قرار داديم كه با آن نور در بين مردم زندگى مىكند مثل كسى است كه در مثل ، در ظلمتهاى شديد و متراكم قرار گرفته و از آن بيرون شدنى نيست . سوره انعام آيه 123 ( 3 ) به درستى كه تو نمىتوانى مردگان را بشنوانى ، و دعوت دينى را به گوش كران در موقعى كه از تو و از دعوتت شتابان مىگريزند برسانى ، آرى ، تو هدايت كننده كوردلان نيستى ، و نمىتوانى آنان را از بيراهه به راه بياورى ، تو دعوت دين را جز به كسانى كه به آيات ما ايمان آورده‌اند نمىتوانى بشنوانى ، تنها آنان منقاد و تسليمند . سوره نمل آيه 81