« إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ ، لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه رَبُّ الْعالَمِينَ » « 1 » . پس مشيت انسان گر چه در تحققش محتاج و متوقف بر مشيت خداى سبحان است ، الا اينكه خداى سبحان هم وقتى مشيتش به مشيت او تعلق گرفته و خواست او را مىخواهد كه او خود با داشتن حسن سريره ، استعداد و قابليت اين معنا را كسب كرده و از اين طريق متعرض رحمت او شده باشد ، به شهادت اينكه مىفرمايد : « وَيَهْدِي إِلَيْه مَنْ أَنابَ » « 2 » . و اما فاسق كه دلش منحرف شده و به پستى و گمراهى متمايل گشته ، البته خداوند هدايتش را نخواسته و رحمتش او را فرا نمىگيرد ، هم چنان كه فرموده : « يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 3 » و نيز فرموده : « فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّه قُلُوبَهُمْ » « 4 » و نيز فرموده : « وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناه بِها وَلكِنَّه أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواه » « 5 » و كوتاه سخن اينكه ، دعوت دينى جز طريقه اختيار را سلوك ننموده ، و آيات الهى جز با مراعات آن نازل نشده ، و خداى سبحان هم به سوى خود هدايت نمىكند مگر آن كسى را كه به اختيار خود متعرض رحمت وى و مستعد هدايتش شده باشد . به همين بيان شبهه ديگرى هم كه خالى از پيچيدگى نيست ، حل مىشود ، و آن شبهه اين است كه به فرض هم كه اين معنا را قبول كنيم كه نازل كردن آيه اى از طرف خداى تعالى كه كفار را هم مجبور به ايمان و قبول دعوت دينى سازد منافات با اختيارى دارد كه بناى آن دعوت ، بر آن اساس است ، ليكن چرا جايز نباشد كه خداوند ايمان جميع افراد مردم را بخواهد ، همانطورى كه ايمان مؤمنين را خواسته ، و در نتيجه همه مردم ايمان آورند و چه عيبى داشت كه

--> ( 1 ) قرآن جز تذكرى براى عالميان نيست ، تذكرى است براى هر كس كه بخواهد راه مستقيم را پيش گيرد ، و البته جز با مساعدت مشيت رب العالمين كسى چنين اراده اى نمىكند . سوره تكوير آيه 29 ( 2 ) كسى به سوى او هدايت مىيابد كه متوجه درگاه او شده و به وى رجوع نمايد . سوره رعد آيه 27 ( 3 ) به وسيله قرآن افراد بسيارى را گمراه و اشخاص بىشمارى را هدايت مىكند ، و البته جز بدكاران را گمراه نمىسازد . سوره بقره آيه 26 ( 4 ) وقتى خودشان به اختيار خود به سوى بيراهه گرائيدند خداوند هم گمراهشان ساخت . سوره صف آيه 6 ( 5 ) ما اگر مىخواستيم مىتوانستيم آن مرد اسرائيلى ( كه نامش معروف به بلعم باعور و مردى مستجاب الدعوه بوده - مترجم ) را به وسيله آن آياتى كه به وى آموختيم بسوى درگه خود بالايش ببريم و ليكن از آنجايى كه او خودش به سوى پستى متمايل بود و هواى نفس را پيروى كرد ما نيز به خودش واگذارش نموديم . سوره اعراف آيه 175