بنا بر اين ، از اين بيان اين معنا نيز معلوم شد كه اجل دو گونه است : يكى « اجل مبهم » ، و يكى « اجل مسمى » ، يعنى معين در نزد خداى تعالى ، و اين همان اجل محتومى است كه تغيير نمىپذيرد . و به همين جهت آن را مقيد كرده به « عنده نزد خدا » و معلوم است چيزى كه نزد خدا است دستخوش تغيير نمىشود ، به دليل اينكه فرمود : « ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّه باقٍ » « 1 » و اين همان اجل محتومى است كه تغيير و تبديل برنمىدارد . خداى متعال مىفرمايد : « إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ » « 2 » . پس نسبت اجل مسمى به اجل غير مسمى نسبت مطلق و منجز است به مشروط و معلق ، به اين معنا كه ممكن است اجل غير مسمى به خاطر تحقق نيافتن شرطى كه اجل معلق بر آن شرط شده تخلف كند و در موعد مقرر فرا نرسد ، و ليكن اجل حتمى و مطلق راهى براى عدم تحقق آن نيست ، و به هيچ وجه نمىتوان از رسيدن و تحقق آن جلوگيرى نمود . و اگر آيات سابق به ضميمه آيه شريفه « لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ ، يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتابِ » « 3 » مورد دقت قرار گيرند بدست مىآيد كه اجل مسمى همان اجل محتومى است كه در « أُمُّ الْكِتابِ » ثبت شده ، و اجل غير مسمى آن اجلى است كه در « لوح محو و اثبات » نوشته شده است ، - و ان شاء اللَّه - به زودى خواهد آمد كه ام الكتاب قابل انطباق است بر حوادثى كه در خارج ثابت است ، يعنى حوادثى كه مستندند به اسباب عامى كه تخلف از تاثير ندارد ، و لوح محو و اثبات قابل انطباق بر همان حوادث است ، ليكن نه از جهت استناد به اسباب عامه بلكه از نظر استناد به اسباب ناقصى كه در خيلى از موارد از آنها به « مقتضى » تعبير مىكنيم ، كه ممكن است برخورد با موانعى بكند و از تاثير باز بماند و ممكن است باز نماند . مثالى كه با در نظر گرفتن آن ، اين دو قسم سبب يعنى « سبب تام » و « سبب ناقص » روشن مىشود نور خورشيد است ، زيرا ما در شب اطمينان داريم كه بعد از گذشتن چند ساعت آفتاب طلوع خواهد كرد و روى زمين را روشن خواهد نمود ، ليكن ممكن است مقارن طلوع آفتاب كره ماه و يا ابر و يا چيز ديگرى بين آن و كره زمين حائل شده و از روشن شدن روى

--> ( 1 ) آنچه كه نزد شما است نابود شدنى است و آنچه نزد خداست باقى ميماند . سوره نحل آيه 96 ( 2 ) وقتى اجلشان برسد نمىتوانند حتى يك لحظه آن را پس و پيش كنند . سوره يونس آيه 49 ( 3 ) براى هر اجلى نوشته اى است ، خداوند محو مىكند نوشته اى را كه بخواهد و تثبيت مىكند آن را كه بخواهد و نزد او است ام الكتاب . سوره رعد آيه 41