محال بار ديگر هم به دنيا برگردند باز هم دچار همان غفلت نخستين شده حجابى بين آنان و بين عالم غيب انداخته خواهد شد . دنياى امروزشان هم دار اختيار است ، همان هواى نفس و وساوس شيطانى و قريحه عناد و تكبر و طغيانى را كه در اين دنيا داشتند عينا همان را در آن دنيا نيز خواهند داشت ، در نتيجه باز هم مشرك و معاند با حق خواهند بود ، زيرا همان چيزى كه آنان را امروز وادار به مخالفت با حق و تكذيب آيات خداى تعالى كرد آن روز هم كه بر حسب فرض به دنيا برگشته‌اند همان عوامل به حال خود باقى است ، و همان آثارى را كه اين عوامل امروز دارند بدون كم و زياد آن روز هم خواهند داشت . * ( « وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ » ) * يعنى در اينكه گفتند : * ( « يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا . . . » ) * دروغ مىگويند ، گو اينكه تمنى انشاء است و صدق و كذب در آن راه ندارد ، ليكن اينكه گفتند : * ( « نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ ) * - اى كاش خداوند ما را به دنيا برمىگردانيد ، كه اگر برمىگرداند ديگر تكذيب نمىكرديم » و نگفتند : « يا ليتنا نعود و لا نكذب - اى كاش برمىگشتيم و ديگر تكذيب نمىكرديم » خيلى روشن است كه تنها انشاء نيست تا صدق و كذب در آن راه نيابد ، بلكه هم انشاء ( تمنى ) است ، و هم وعده ، هم تمناى برگرداندن است و هم وعده به اينكه اگر خداوند چنين كند به وى ايمان آورده عمل صالح مىكنيم . هم چنان كه در آيه شريفه « وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » « 1 » و آيه : « وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ » « 2 » به اين دو جهت تصريح كرده است . كوتاه سخن ، اينكه گفتند : * ( « يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ . . . » ) * به معناى اين است كه گفته باشند : پروردگارا اگر ما را به دنيا برگردانى ديگر آيات تو را تكذيب نمىكنيم ، و از مؤمنين خواهيم بود . و به اين اعتبار احتمال صدق و كذب در آن راه دارد ، و صحيح است كه از دروغگويان شمرده شوند . بعضىها خواسته‌اند نسبت كذبى كه خداى تعالى در آرزويى كه كفار كرده‌اند ، به آنان داده ، چنين توجيه كنند كه مراد اين است كه : آرزوى كفار ، آرزوى كاذب است ، يعنى

--> ( 1 ) و اگر تو اى محمد ببينى مجرمين را در آن هنگامى كه در پيشگاه پروردگار خود از شدت شرم و ندامت سرها را به زير انداخته‌اند و مىگويند : پروردگارا ديديم و شنيديم ، پس ما را برگردان تا عمل صالح كنيم زيرا يقين داريم . سوره سجده آيه 12 ( 2 ) و همين كفار در آتش دوزخ استغاثه و فرياد مىكنند : پروردگارا ما را از آتش بيرون آور كه عمل صالح كنيم ، غير از آنچه مىكرديم . سوره فاطر آيه 37