از آرزوهايى است كه هرگز در خارج محقق نمىشود ، هم چنان كه به كسى كه تمناى چيزى را مىكند كه هيچوقت به آن نمىرسد گفته مىشود : آرزويت به تو دروغ گفته است . بعضى ديگر گفته‌اند : مراد ، دروغگويى آنان است در ساير خبرهايى كه از خود مىدهند ، از قبيل اصابت با واقع و اعتقاد به حق . و اين توجيه همانطورى كه ملاحظه مىكنيد قابل اعتنا نيست . * ( « وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا . . . » ) * اين دو آيه انكار صريح مشركين نسبت به اصل معاد و فروع آن از قبيل : احضار گواهان و گرفتن اعتراف نسبت به آنچه انكار مىكردند را ذكر مىفرمايد : چون مسلك و ثنيت و بتپرستى قائل به معاد نيست هم چنان كه خداى تعالى در چند جا از كلام مجيد خود انكار معاد را از آنان حكايت كرده است ، و اگر هم معتقد بودند به اينكه بتها در درگاه خدا شفيعند مقصودشان شفاعت در كار آخرت نبوده ، بلكه تنها منظورشان شفاعت در رفع گرفتاريها و جلوگيرى از پيشآمدهاى هولانگيز دنيوى و جلب منافع مادى بوده است . بنا بر اين جمله * ( « وَقالُوا إِنْ هِيَ . . . » ) * انكار معادشان را حكايت مىكند ، و معنايش اين است كه جز همين حيات دنيوى حيات ديگرى بعد از آن نيست ، و ما پس از مرگ زنده شدنى نيستيم . و جمله * ( « وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا » ) * به منزله جوابى است از انكار آنان ، البته به اين بيان كه لازمه گفتارشان * ( ( إِنْ هِيَ إِلَّا ) ) * را ، به صورت تمنا ( و لو ترى - اى كاش مىديدى ) خاطر نشان پيغمبر گرامى خود مىسازد ، و آن لازمه و تالى فاسد اين است كه : به زودى آنچه را كه با گفتن * ( « وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ » ) * انكار مىكردند ، تصديق و اعتراف خواهند نمود ، و اين در حالى است كه در برابر پروردگار خود مىايستند و آنچه را كه انبياء ( ع ) در دنيا گوشزد شان مىكردند و مىگفتند كه بعد از مرگ دوباره زنده خواهيد شد و اينان انكارش مىكردند ، به عيان مشاهده مىكنند . از اينجا معلوم مىشود كه جمله * ( « إِذْ وُقِفُوا » ) * تفسير همان معاد و حشر است ، و مؤيد آن اين است كه در آيه بعد هم كه مىفرمايد : * ( « قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّه حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ . . . » ) * از حشر و بعث و قيامتى كه در جملات قبلى بود به لقاء اللَّه تعبير كرده و بلا فاصله ساعت را ذكر فرموده ، تا برساند كه منظور از آن همان ساعت « لقاء اللَّه » است . و اينكه فرمود : * ( « ألَيْسَ هذا بِالْحَقِّ » ) * معنايش اين است كه آيا بعث و برانگيختنى كه در دنيا انكارش مىكرديد با اينكه بعث همين لقاء اللَّه بود ، حق است يا نه ؟ . * ( « قالُوا بَلى وَرَبِّنا