السيد الطباطبائي ( مترجم : همداني )
7
تفسير الميزان ( فارسي )
خلقت عالم صغير و كوچك انسانى اشاره كرد و اين نكته مهم را خاطر نشان مىسازد كه آن كسى كه انسان را آفريده و امورش را تدبير نموده ، و براى بقاى ظاهرى و دنيويش مدتى مقرر فرموده ، همانا خداى سبحان است ، و در نتيجه انسان وجودش محدود است از يك طرف به گل كه ابتداى خلقت نوع او از آن است ، اگر چه بقاى نسلش به وسيله ازدواج و تناسل بوده باشد . هم چنان كه در جاى ديگر هم به اين نكته اشاره كرده و فرموده : « . . . بَدَأَ خَلْقَ الإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ، ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَه مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ » « 1 » . و از طرفى ديگر به اجل مقررى كه با رسيدن مرگ تمام مىشود و اين همان معنايى است كه آيه « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ » « 2 » ، متعرض آن است . و ممكن است كه مقصود از اين « اجل » روز بعث باشد كه روز بازگشت به خداى سبحان است ، چون قرآن كريم گويا مىخواهد زندگى بين مرگ و بعث و خلاصه عالم برزخ را جزء زندگى دنيا بشمارد ، هم چنان كه از ظاهر آيه : « قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ ، قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ ، قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » « 3 » ، و آيه : « وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ ، وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّه إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » « 4 » ، نيز همين معنا استفاده مىشود . نكته ديگرى كه در آيه مورد بحث مىباشد اين است كه اجل را نكره آورد تا ابهام را برساند يعنى دلالت كند بر اينكه اين اجل براى بشر مجهول و نامعلوم است ، و بشر از راه معارف و علوم متداول راهى به سوى تعيين آن ندارد .
--> ( 1 ) آغاز كرد خلقت آدمى را از گل آن گاه قرار داد نسل او را از چكيده آبى بى ارزش . سوره سجده آيه 8 ( 2 ) هر كسى مرگ را خواهد چشيد آن گاه همه به سوى ما بازگشت مىكنند . سوره عنكبوت آيه 57 ( 3 ) خداى تعالى از كفار مىپرسد چند سال در قبر خود مانديد ؟ مىگويند ( نمىدانيم ) يك روز و يا كمتر ، از فرشتگان محاسب خود بپرس ، در جواب مىفرمايد : اگر به حقيقت امر واقف بوديد مىدانستيد كه جز مدت كمى درنگ نكردهايد . سوره مؤمنون آيه 115 ( 4 ) و روزى كه قيامت به پا مىشود سوگند مىخورند كه ما بيش از ساعتى در دنيا و برزخ نمانديم ، آرى در دنيا هم همين طور ( از حق ) منصرف مىشدند ، آنان كه خداوند علم و ايمان بر آنان ارزانى داشت در جوابشان ( مىگويند به موجب كتاب خدا ، شما تا روز قيامت در قبرها ماندهايد اين است همان قيامت كه خداوند از آن خبر مىداد ) و ليكن شما در دنيا نمىدانستيد . سوره روم آيه 56