احتمالات وجهى است . * ( « انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ » ) * اين آيه ، محل استشهادى را كه در داستان قيامت مشركين بود ، بيان مىكند . و مراد اين است كه اينان به زودى بر خود دروغ بسته شركائى را كه افترا مىبستند نمىيابند . و اگر اينان در ظلمى كه كردند و در آنچه كه انتظارش را داشتند ( شفاعت بتها ) رستگار مىبودند كارشان منجر به اينجا نمىشد كه نه از شركاى خود عين و اثرى بيابند و نه از شفاعت آنها بهره مند شوند . و اما اينكه چطور بر خود دروغ بستند ؟ براى اينكه وقتى سوگند خوردند كه ما هرگز مشرك نبوديم در حقيقت انكار كردند ادعايى را كه در دنيا مىكردند ، و مىگفتند براى خدا شركائى است ، و بر اين ادعا هم پافشارى نموده ، و از روى غرور و طغيان زير بار هيچ حجت و برهانى هر چه هم دندانشكن بود نمىرفتند ، اين همان دروغ به خود بستن است . و اما اينكه چطور در قيامت آلهه دروغى خود را نمىيابند ؟ براى اين است كه روز قيامت روزى است كه بر هر كس عيان مىشود كه امر و ملك و قوت همگى از آن خدا است و بس ، و كسى غير او هيچ نشانى از اين شؤون را به طور استقلال دارا نيست ، مگر ذلت و فقر و احتياج كه لازمه عبوديت است . خداى تعالى در اين باره مىفرمايد : « وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعَذابِ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 2 » و نيز مىفرمايد : « يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » « 3 » . در چنين وقتى به طور عيان مشاهده مىكنند كه الوهيت تنها براى خدا است ، و براى او در اين امر شريكى نيست ، بتها و شركائى كه براى خدا قائل بودند در مقابلشان ظاهر شده مىبينند كه اين شركاء نه نفع و ضررى را براى خود مالك هستند و نه براى غير خود ، و نيز مىبينند اوصافى كه براى اين بتها قائل بودند ، از قبيل ربوبيت و شفاعت و غير آن ، همه

--> ( 1 ) و اگر كسانى كه ظلم كردند قوت و شدت عذاب پروردگار را در قيامت و حال خود را در وقتى كه مواجه با آن مىشوند ببينند و اينكه همه قدرتها بدست خدا است ( امر عظيمى خواهند ديد ) . سوره بقره آيه 165 ( 2 ) امروز ملك و سلطنت از آن چه كسى است ؟ از آن خداى واحد قهار است . سوره مؤمن آيه 16 ( 3 ) روزى كه كسى براى كسى چيزى را مالك نيست ، و در آن روز امر بدست خدا است . سوره انفطار آيه 19 .